Posts tonen met het label terugblik. Alle posts tonen
Posts tonen met het label terugblik. Alle posts tonen

zaterdag 14 januari 2012

terugblik 69 (984/1000)


(070308)

Een vissersboot in Aalter

Vorige zondag vonden we op een aftands industrieterrein in Aalter-Brug, aan het kanaal van Brugge naar Gent, een man die met een kettingzaag een vissersboot aan het slopen was. Een titanenwerk, want de eiken balken waaruit de romp was opgetrokken, zagen er bijzonder stevig uit. De boot, in de jaren vijftig van de vorige eeuw gebouwd voor de Zeebrugse vloot, was vijftien jaar geleden in het bezit van deze man gekomen. Hij had de boot gerestaureerd, had er een nieuwe brug op gebouwd, had de intentie gehad om het schip als pleziervaartuig te gebruiken. De boot had een tijdje in het kanaal voor het industrieterrein aangemeerd gelegen. Tot op een dag, aldus de man, die met zijn kettingzaag in de hand even verpoosde en heel bereidwillig onze vragen beantwoordde, een kerel met een simpel boortje zeven gaten in de romp had gemaakt. Onder de waterspiegel. De boot had water gemaakt en was gezonken. Wie de dader was, daar had de booteigenaar wel een vermoeden van. Ook van het motief voor de misdaad: korte tijd daarvoor had een bende jongeren gereedschap uit de boot gestolen. Zij waren geïdentificeerd met behulp van beelden van de bewakingscamera op het aanpalende industrieterrein. De booteigenaar had de politie op hen afgestuurd, en blijkbaar hadden zij het nodig gevonden zich voor deze smadelijke confrontatie met de arm der wet te wreken.

Bewijzen wie de boot tot zinken had gebracht, kon de man niet. Hij werd verplicht om het wrak uit het kanaal te laten ophijsen – dat karwei alleen al had hem een paar honderdduizend frank gekost – en nu moest hij van de eigenaar van het terrein de boot zo snel mogelijk doen verdwijnen. Dat doe je niet in één, twee, drie – en omdat het laten wegslepen en slopen ook een bom geld zou kosten, deed de man het dan maar zelf.

Met de kettingzaag maakte hij sneetjes in de scheepswand – ’t was alsof hij een draak met een aardappelmes te lijf ging. Hij was veroordeeld om, als het ware, in zijn eigen vlees, in zijn eigen droom te snijden. Dat het pijn deed, was duidelijk: hij sprak met liefde over de boot, wanneer deze was gemaakt, uit welke hout- en metaalsoorten, wat voor een motor er in stak en uit welke onderdelen deze bestond en hoe zwaar dat allemaal woog. De motor alleen al woog zeven ton, had drie cilinders (die om het uur door de bemanning moesten geolied worden) en was in het Duitse Kiel gemaakt. De boot woog bij het ophijsen zeventig ton, met behulp van tegenwichten had men kunnen beletten dat de kraan bij het bergen was gekanteld. Er hadden duizenden vissen in de boot gewoond: dat was gebleken na het ophalen. Dat was dan ook het eerste karwei geweest toen de boot op het droge lag: een wel één meter dikke laag blinkende en wriemelende bliek terug het kanaal in werpen. ’t Was geen vissersboot meer, maar een visboot.

Terwijl de man dit alles vertelde, maakte ik wat foto’s. Vanuit de heup fotografeerde ik ook de schipper-sloper terwijl hij naar zijn schip keek en erover vertelde. Er blonk iets vreemds in zijn ogen, er klopte iets niet aan zijn verhaal. Hij ging niet in op het medeleven dat ik hem betuigde voor zijn toch wel pijnlijke karwei. Het was alsof hij iets achterhield. Ik weet het niet, het was maar een gevoel. Misschien, zo beeld ik mij nu in, was de boot door een eigen stommiteit gezonken, en had de man het hele verhaal verzonnen en achteraf de zeven gaatjes geboord om het te doen kloppen.

zondag 13 november 2011

terugblik 68 (961/1000)


Je ziet tegenwoordig veel van dit soort foto’s. De banale schoonheid, of de schoonheid van de banaliteit. Vaak frontaal en met oog voor symmetrie. Dat genereert een objectieve, wetenschappelijke, documentaire benadering. Maar dit soort fotografie zegt veel meer. Door onze leefomgeving op deze afstandelijke manier te inventariseren, zonder in eerste instantie uit te zijn op het pittoreske of het historische of het architecturaal relevante, en zonder in die omgeving naar mensen te zoeken, willen we eigenlijk tonen hoe in ons land en in onze ‘gewone’ architectuur door de ‘lelijkheid’ heen een bepaald soort schoonheid naar voren treedt. We leggen die schoonheid op een ironische manier bloot. Maar doordat we – tegelijkertijd – wéten dat we op een andere manier tegen ‘schoonheid’ aankijken dan bijvoorbeeld de bewoners van deze huizen, schurkt die ironie soms gevaarlijk tegen het randje van het toelaatbare aan. Beeld je maar de situatie in dat de bewoner van dit huis naar buiten stapt en je vraagt waarom in godsnaam je deze foto maakt. Dat wordt lastig uitleggen, zonder neerbuigendheid. Hier sta je als fotograaf tegenover, en buiten, een andere leefwereld. En zo toon je het gefotografeerde huis maar meteen ook de relatie tussen jouw wereld, waarin je zo’n blik kúnt hebben, en de wereld achter deze gesloten façades.

woensdag 6 juli 2011

terugblik 67 (940/1000)


Deze gevel doet mij aan een kindertekening denken. Een tekening gemaakt door een kind dat nog spontaan tekent, welteverstaan. Een tekening gemaakt door een kind dat weet wat het tekent maar nog niet tekent wat het weet. Kinderen die tekenen wat ze weten, zijn eigenlijk al geen kind meer – en hun tekeningen zijn niet echt tekeningen maar vooral materialisaties van denkbeelden.
Deze foto van een huis doet mij aan een kindertekening denken omdat we een huis zien zoals wij, die geen kind meer zijn, er nooit een zouden tekenen als het ons zou worden gevraagd om een huis te tekenen. Zo’n huis als je hier ziet verzin je niet. Dat is overigens een van de functies – als je al van functies kunt spreken – van serieuze fotografie: ongeziene zaken tonen. Een uitweg bieden aan de verbeelding. Het gaat in fotografie om ongeziene landschappen, gebouwen, mensen, stillevens, situaties. Of om het tonen van landschappen, gebouwen, mensen, enzovoort op een manier die niet eerder op die manier gezien is.

Maar er is meer. Deze foto vertoont ook los van zijn inhoud, het rare huis, veel kenmerken van een tekening. Hij is picturaal en daardoor wordt het een goede foto. Zoals ook vroege kindertekeningen vaak veel picturaler – en dus beter – zijn dan latere.

Een kind dat tekent wat het weet, concentreert zich op de inhoud. Het werd gevraagd een huis te tekenen, en dus tekent het een huis. Dat huis zal dan wel op een huis lijken, op een prototypisch huis met een deur, een raam, een dak en een schoorsteen – altijd een rood dak en altijd een schoorsteen waar rook uit komt –, maar de tekening zal geen tekening zijn. Of toch geen goede. Of interessante. Het vanuit het weten getekende huis staat als het ware op het blad geplakt, soms staat het verloren in een hoek, of het staat er niet helemaal op… Er is niet aan de aankleding gedacht, of aan de achtergrond, laat staat aan de wisselwerking tussen voor- en achtergrond; de totale compositie – alles wat er op het volledige blad staat – is onevenwichtig. Waarom zou het kind ook aandacht hebben besteed aan de achtergrond? Dat was toch niet gevraagd?

Deze foto is niet alleen maar thematisch: “Kijk eens wat een raar huis, met die gesloten gevelopeningen en die dichtgepleisterde barsten in de muur en dat keldergat onder het smallere raam en die asymmetrie.” Het is ook – los van zijn inhoud, dat rare huis – een foto met picturale kwaliteiten. Het huis is niet op het vlak geplakt, er zijn verbindingen tussen voor- en achtergrond – het volledige vlak komt tot leven. De strepen op de baan dialogeren met de strepen op de gevel. De twee mansarderamen corresponderen met de twee ramen eronder maar ook met de twee ramen in het huis van de buren. Ook de craquelures in het gevelvlak en de elektriciteitskabels spelen een essentiële – en gelijkwaardige – rol. De kabels verdelen de ruimte rond het huis op een vergelijkbare manier als dat de craquelures het gevelvlak opdelen. En daardoor, door dat spel van de strepen en de ramen, en door die opdeling van de ruimte in en rond het onderwerp, op zowel de voor- als de achtergrond, begint deze foto pas echt interessant te worden. Het hele vlak begint mee te spelen en komt los van dat rare huis te staan.

Ik geloof dat een kenmerk van goede foto’s is dat er geen enkele vierkante centimeter van het totale oppervlak oninteressant is. Ik zeg niet dat dit hier het geval is, maar hier zijn toch in elk geval meer vierkante centimeters interessant dan er enkel door het huis worden ingenomen. En zo is het ook met goede, niet vanuit het wéten gemaakte, kindertekeningen.

woensdag 29 juni 2011

terugblik 66 (930/1000)


Deze foto illustreert waarom een goede foto beter niet van een idee vertrekt. Voor alle duidelijkheid, ik beschouw deze foto niet als een ‘goede’ foto.
Ik herinner mij nog hoe het is gegaan. In een Gentse straat, niet ver van de Brugse Poort, zag ik deze houten krat op het trottoir staan. De bewoners gebruikten de krat wellicht als doos voor het oud papier, dat die dag werd opgehaald. Een mooi recipiënt, maar dat doet niet ter zake. Uiteraard werd mijn aandacht gewekt door het opschrift. Ik kan het lezen nooit laten. ‘Miserere’, en dat in combinatie met de wijn die ooit in deze krat had gelegen want het was een wijnkrat. Dat leek omineus. Mijn aandacht was gevat. Dan kreeg ik het publiciteitsbord op de achtergrond in het vizier. Een voorovergebogen naakte vrouw met een naar haar wijzende, doorgestreepte pijl. De cocktail van impressies en connotaties werd explosief. Maar was dit in één beeld samen te brengen?

Het resultaat van het antwoord op deze vraag is hier te zien. Ik werd geconfronteerd met problemen van leesbaarheid betreffende de elementen op zowel de voor- als de achtergrond. Het woord op de krat moest per se leesbaar zijn want anders had de foto geen zin. Daarom bracht ik het zo groot mogelijk in beeld (afgeremd door enerzijds de wetenschap dat alleen maar die krat fotograferen totaal geen zin heeft en anderzijds de betrachting om ook de voorovergebogen vrouw in het kader te krijgen) en ik leidde de blik naar het woord door te kiezen voor diepteonscherpte. Dat artistieke flou verzachtte zo mogelijk nog de softe erotiek op de achtergrond.

Maar er knaagt iets, nu ik de foto herbekijk. De compositie deugt niet. De zwaartepunten zitten te veel in de hoeken – en dan nog maar in twee van de vier. De rest is opvulling: vijf van de negen vakken waarin je de foto kunt opdelen door middel van twee denkbeeldige horizontale en twee dito verticale lijnen zijn ‘leeg’. Dit beeld brengt elementen samen maar vormt geen geheel. In esthetisch opzicht – compositie, kleur, contrast, gulden snede, enzovoort – valt hier weinig te beleven. Deze foto is te zeer inhoud en te weinig vorm. En dat komt doordat van de inhoud is vertrokken bij het maken ervan.

zondag 24 april 2011

terugblik 65 (920/1000)




Vandaag is het Pasen. Dat is een toevallige samenloop van omstandigheden. Ik bedoel niet dat Pasen een toevallige samenloop van omstandigheden is. Pasen is een christelijk feest. Het is zeer rustig op straat en om kwart voor tien, zo bleek daarnet, had de bakker al bijna geen chocolade-eieren meer. Wel nog een paar buitensporig grote paashazen in chocolade, maar die dienen toch vooral als etalageversiering en worden na maandag wellicht omgesmolten. Ik wil maar zeggen…

Gisteren, op Paaszaterdag, realiseerde ik dat ik op Goede Vrijdag – wat een stormloop van hoofdletters – geen seconde had beseft dat het Goede Vrijdag was en ik denk niet dat dit mij al ooit eerder was overkomen. Ik heb altijd wel eens op Goede Vrijdag gedacht dat het Goede Vrijdag was, en ik vond zelfs, uit humaan respect, dat het geen pas gaf om op die momenten, in die uren van agonie en herdenking, bepaalde activiteiten te plannen of uit te voeren.

Deze foto is een kerstfoto. Ik zou zelfs zeggen: een typische kerstfoto want hij sluit, in deze contreien, in deze tijden, perfect aan bij de hierboven geschetste Pasensfeer. De foto is gemaakt vanuit de auto. We bevinden ons in een typisch postindustrieel Vlaanderen. Steenwegen, kmo’s, gefaciliteerde handel alom. De straat is vochtig – dat wijst op een opgewarmde winter. Het bedrijf, dat iets van een ruimteschip heeft, straalt een pittig mercantiel zelfvertrouwen uit. Vlaanderen in Actie. Achter het bedrijf, rechts, een woning waar ongetwijfeld verkavelingsvlaams wordt gesproken. Op de voorgrond een toef gras: dat is de natuur. Links, in de serres, de gevangen en gedomesticeerde natuur. En dan de blikvanger, natuurlijk: het schaap. Laten we even vergeten dat hij in de eerste plaats kerstversiering is. Het schaap graast. Onverstoorbaar en continu, ook ’s nachts. Het werkt even hard als dat groene bedrijf.

Toen ik dit beeld terugzag, moest ik denken aan Fukushima. Gek, hé.

Het verontrustende van dit landschap zit hem hierin dat de normale, overgeleverde, romantische logica zou vereisen dat de urbane hardheid van de achter- en voorgrond (de bebouwing en het wegdek) zou worden verzacht door de natuurlijkheid van een echt en vertederend levend wezen. Of door de hartverwarmende troost van een religieus symbool – het is per slot van rekening een kerstschaap. Maar neen, het antidotum zelf heeft ook al de gedaante aangenomen van wat verzacht had moeten worden. Het verwijst meer naar dat bedrijf dan naar datgene wat dat bedrijf in evenwicht zou moeten brengen met iets ruimers dat aan dat bedrijf een zin verschaft. Het is geen kerstschaap meer, het is eigenlijk net zo goed een paasschaap. Het is een schaap dat zijn oorsprong is vergeten en dat het grazen van een schaap evoceert.

vrijdag 8 april 2011

terugblik 64 (919/1000)



Het is een huis

Het is een huis, zomaar, ergens, wie weet waar.
Het is een knipoog, een witte wenkbrauw.
Het is een accent circonflexe, een lettertekendak
dat uitloopt in een horizongedachtestreep.

Het is een huis met een rolluik en een daklijst.
Het is een voordeur die maar zelden opengaat.
Het zijn nog een paar ramen met op de vensterbanken
de zonovergoten trofeeën van een anoniem bestaan.

Het is een eenzaam zolderkamerraam met wie weet
welk puberverdriet daarachter verborgen blijft.
Het is een ontoegankelijk samengaan van wit en zwart.
Het is een huis, naast een boom die is blijven staan.

Het is een zo goed als niets.

zondag 27 maart 2011

terugblik 63 (898/1000)



Wie mensen fotografeert, steelt hun ziel. Onlangs zei een goede vriendin het me nog, een die liever niet wordt gefotografeerd. ‘Ik heb dat niet graag, het is alsof ze mijn ziel stelen.’ Maar ik had al afgedrukt, en het werd geen goede foto.

Er is een moeilijke verhouding ontstaan tussen fotograaf en gefotografeerde. Dat heeft zeker te maken met het statusverlies van de fotograaf: zowat iedereen fotografeert nu. Het is niet altijd zo geweest. Op foto’s die gemaakt zijn in minder ‘ontwikkelde’ gebieden kun je het nog zien gebeuren dat kinderen gewillig poseren, ze verdringen elkaar zelfs voor de lens. Iets gelijkaardigs tref je aan op foto’s die meer dan een halve eeuw geleden in onze contreien zijn gemaakt. De kinderen zijn verguld, en ook bij de volwassenen die op die opnames staan, vermoed je geflatteerdheid. Niemand vond in elk geval dat zijn ziel ‘gestolen’ werd. Hooguit was er hier en daar een lastig pubermeisje dat vond dat het er niet op haar voordeligst uitzag. Maar de weerstand die nu aan de dag wordt gelegd, bestond toen nog niet.

Het fotograferen van wildvreemden is niet langer vanzelfsprekend. Ik heb het al een paar malen mogen meemaken dat mensen zich boos maakten omdat ik op hen mijn zoeker had gericht. Alsof ik op het punt stond een buks op hen af te vuren. Dat heeft mijn fotografie danig beïnvloed. Het gebrek aan durf om de mensen met open vizier te ‘schieten’ is aan mijn foto’s af te lezen – en ik zie het ook vaak op de foto’s van anderen. Ik fotografeer vaak sluiks, steels, geniepig. Let op, ik vind dat zeker geen verdienste. Maar het is zo. Je kunt tegenwoordig nauwelijks nog argeloos en open mensen fotograferen. Dat leidt niet noodzakelijk tot slechtere foto’s, vaak integendeel want poseren is vaak een garantie voor middelmatigheid, maar het bederft veel van de pret.

In deze foto is de wrevel vastgelegd die kan ontstaan tussen fotograaf en gefotografeerde. Daardoor is de foto op een totaal andere manier interessant geworden dan aanvankelijk mijn bedoeling was. Wat ik had willen vastleggen, is ook nog wel te zien. Het heeft iets met erotiek te maken, met verleiding. Een winkelende vrouw van vlees en bloed zoekt tussen al die ideale maten. Maar ze voelt zich betrapt, de verbolgenheid daarover is in haar blik te lezen. Zij doorgrondt bovendien niet wat mijn intentie is. Ze ziet die kousenbenen wel, maar niet op mijn scherm, zoals ik ze zie. En hoe zij daartussen wordt gevat. Zij heeft geen weet van de connotaties waarin ik haar klem zet.

De vrouw heeft niets gezegd. Maar het had gekund. Dan had ik misschien de foto moeten vernietigen. Nu kan ik hem alsnog tonen, zij het niet zonder schroom. Ik ben die vrouw dankbaar. En haar ziel, die heb ik zeker niet gestolen, denk ik toch.

dinsdag 22 maart 2011

terugblik 62 (909/1000)


Augustus 2006, een dorpje in Zuid-Frankrijk. We lopen rond op de nog niet geopende kermis. Het is warm. En ook droog want er liggen al wat verdorde bladeren op de grond, op de schuin oplopende vloer van de attractie en op de aluminium treden op de voorgrond. Kijk, er ligt er zelfs een te balanceren op die geel-zwarte rand. Er is een hele sfeer aanwezig in deze foto. Klimaat, licht, temperatuur. Maar er is meer. Het kind kijkt om. Ze houdt een hand op haar rug. Een van de schouderbandjes van haar jurk is afgezakt. Ze draagt haar hoedje als een IJslandvaarder in heel andere omstandigheden zijn zuidwester. Er is een klein beetje onrust in deze houding maar het heeft allemaal niets te betekenen – en precies dat maakt dit beeld intrigerend. Of is het nog wat anders? Achteraan zien we het groen en zwart van de begroeiing en de blauwe lucht. Door de strak afgelijnde wit-zwarte volumes van de draaimolen lijkt die achtergrond op onnatuurlijke wijze afgelijnd. Het lijkt wel een decor. Deze indruk wordt pas doorbroken wanneer je in de rechterbovenhoek van de foto een huis herkent. Eigenlijk valt de hele foto in vlakken uiteen. Hier worden nogal wat lijnen getrokken. De kleuren zijn ongelijk verdeeld: naast het wit en het zwart zijn er twee soorten groen, een bordeauxachtig rood, knalgeel, grijs en het hemelsblauw dat ook, een tikkeltje grijzer, in het hoedje voorkomt. Dit is een foto die je moet lezen, het is alsof je de hele situatie moet reconstrueren. Het is niet evident om de derde dimensie erin volledig uit te vouwen en zolang dat niet gebeurd is, loop je er een beetje verloren in. Zoals dat meisje, inderdaad.

zondag 13 maart 2011

terugblik 888/1000



De fotografische kwaliteit bepaalt zeker niet altijd de volledige waarde van een foto. Eigenlijk nooit. Er komt nog iets anders bij.

Kijk naar deze foto, die op zich niet echt bijzonder te noemen is. Maar op het ogenblik zelf dat ik haar maakte, wist ik dat ik B. en F. er een plezier mee zou kunnen doen. En zo ging het ook. Toen ik hun dit ruggelingse dubbelportret doorstuurde, reageerden B. en F. blij verrast en die vreugde heeft zich voor mij aan de foto vastgehecht. Een foto bestaat dus ook uit wat zich erbij kan voegen: datgene waaraan zij herinnert, datgene waarnaar zij verwijst, een reactie die erop wordt gegeven, de betekenis die zij voor ingewijden blijkt te hebben, een interpretatie die wordt gemaakt door mensen die er toe doen. Dat kan alleen als de foto is getoond, als hij los is komen te staan van de maker en als deze hem uit de donkere kamer of van de kluisters van zijn harde schijf heeft bevrijd. Fotografie komt pas helemaal tot leven als ook de sociale dimensie ervan wordt aangeboord.

Door de digitalisering is de fotografie onmiskenbaar minder tactiel geworden, is zij losser komen te staan van het tast- en uitwisselbare papier. Daardoor dreigt haar sociale waarde voor een deel, of zelfs helemaal, teloor te gaan. Elke serieuze fotograaf moet ook voor dit aspect van zijn activiteit oog hebben.

woensdag 16 februari 2011

terugblik 60 (836/1000)


Een reis naar het zuiden met vrienden. We moesten een stop inlassen – ik weet niet meer om welke reden. Gelukkig, want het is snikheet, kunnen we parkeren onder een brug. De spleet tussen beide brughelften, waarop het verkeer boven onze hoofden in beide richtingen voorbijraast, zorgt voor een gelukkige belichting. De houdingen zijn vermoeid, de figuur links staart voor zich uit. Er is geen eensgezindheid, niet in de kleuren, niet in de kijkrichtingen. Niemand ziet het opschrift op de zijkant van de centrale pijler. De man met de baard staat in zijn eigen kader. De sfeer is verstild. Dit is een uitsnede, uit de werkelijkheid van die reis, die even tot stilstand is gekomen, uit de tijd ook. Sommige van deze mensen ken ik nog, zie ik nog regelmatig. Andere niet. Zo is het leven. Komen en gaan in verschillende richtingen. Stilstaan.

maandag 31 januari 2011

terugblik 59 (828/1000)


Vaak mag je in musea en op tentoonstellingen niet fotograferen. Als de maatregel met het beschermen van copyrights op de opgehangen werken te maken heeft, dan vind ik hem redelijk ridicuul. Alsof iemand zich in tijden van nooit geziene beeldproliferatie, bijvoorbeeld via Google Images, nog zou kunnen verrijken door fotografische opnamen van kunstwerken illegaal te verspreiden en alsof je voor een hoogwaardige reproductie niet een professionele opstelling met onder meer een aangepaste belichting en kleurkalibrering van doen zou hebben. Neen, het moet zijn dat men ervan uitgaat dat de meeste toestelbezitters de uitknop van hun flits niet weten staan en daarom maar meteen álle fotografie verbiedt. Het gevolg is wel dat serieuze fotografen een heel interessant biotoop wordt ontzegd. En met serieuze fotografen bedoel ik in dit geval zeker niet diegenen die vooral willen documenteren wat daar allemaal in dat museum wordt getoond om aan de thuiswacht te tonen wat ze zelf hebben gezien maar niet behoorlijk bekeken.

Op de overzichtstentoonstelling Paul Cézanne in Aix-en-Provence in de zomer van 2006 was fotograferen strikt verboden. Als het te doen was om het illegaal kopiëren van de tentoongestelde werken, was het een volstrekt overbodig verbod want het was er over de koppen lopen: de schilderijen en aquarellen van de meester van de diagonaal aangezette oranje, groene en bruine borstelstreek waren nauwelijks zichtbaar en behalve het kijkvee kon je daar eigenlijk niet veel vastleggen op ‘de gevoelige plaat’. En kijk, laat dit nu net de inhoud zijn van deze foto.

Opeens, tussen al dat gewemel en gewirwar door zag ik deze levensgrote foto van de man om wie het allemaal draaide. En ik drukte af. Vanuit de heup want het moest, omdat het dus niet mocht, onopvallend gebeuren. Het gevolg van deze manier van fotograferen, die ik nogal vaak beoefen, vaak ook op straat nu de mensen steeds nadrukkelijker geïrriteerd zijn vanwege het feit dat zowat iedereen naar de achterkant van zo’n digitaal cameraatje op het eind van zijn gestrekt voor zich uitgehouden arm staat te staren – het gevolg dus van deze manier van fotograferen is dat de cadrages niet altijd evenwichtig zijn, dat de horizonlijn niet altijd horizontaal is, en dat er wel al eens iemand of iets niet helemaal op staat. Deze nevenwerkingen kun je vaak nadelig noemen. Maar soms valt alles wél samen en vormt het schuins en tersluiks vastgelegde tafereel wel een beeld dat er mag zijn. En ten faveure van de fotograaf – wiens taak toch altijd méér is dan die druk op de knop, handeling die ook door het kleinste kind kan worden uitgevoerd – dient hier gezegd dat hij het onderwerp van zijn foto toch altijd moet gezíen hebben, en het liefst zeer snel, sneller dan om het even wie anders.

Dit zien en snél zien onderscheidt de fotograaf overigens van al wie met gestrekte arm enzovoort irriteert.

Hier is het resultaat uitermate gelukkig te noemen. Een oude man komt naar buiten met een stoel, kennelijk wil hij eens komen kijken naar al die gehypete drukte die voor zijn huis passeert. Wat is er aan de hand? Waar komen al die mensen voor? Waar komen zij naar kijken? Dat is niet meteen duidelijk: datgene waarnaar zij komen kijken blijft buiten beeld. Maar hém zien zij niet. Ik ben de enige die Cézanne opmerkt, hoe hij daar met zijn stoel, in zwart-wit en dus vanuit een andere tijd, in mijn blikveld opduikt. Er ontstaat tussen hem en mij een band; ik leg het verlangen vast om die man eens in betere omstandigheden te ontmoeten. Kunnen we niet iets afspreken? Hij zal toch nog wel een tweede stoel in huis hebben? Neem een stoel en zet u, lijkt die vriendelijke, oude, een beetje sjofele man mij te zeggen. Een uitnodigend gebaar, over de grenzen van tijd en ruimte heen.

Maar neen, het is te laat. Het gat tussen de mensen voor mij, dat het kader vormde waarin ik Cézanne heb gezien, sluit zich alweer. Ik moet meedrijven op de mensenstroom. Cézanne, ooit, en schijnbaar al even onverhoeds als nu door mij, door een andere fotograaf gevat, blijft achter. Op die foto aan de wand in zaal zoveel van deze massahappening. Maar ik heb hem toch ook mee. Hij bestaat op mijn manier op deze foto, die ik hier aan u toon.

zondag 9 januari 2011

terugblik 58 (822/1000)


Het landhuis, de boom en de Romaanse kerk representeren elk in hun ‘domein’ – het pittoreske, natuur en architectuur – een geijkte schoonheid. Ze zouden elk op zich ‘het fotograferen waard’ kunnen worden geacht, en dat zou evenveel oninteressante foto’s kunnen opleveren.

In dit beeld worden de drie mooie ‘objecten’ naast elkaar geplaatst – en de wijze waarop dat gebeurt, maakt duidelijk dat het hier helemaal niet gaat om in hoge mate gecanoniseerde schoonheid. Hier is het de fotograaf te doen om materie – de levende en in de wind bewegende boom tegenover de eeuwenoude starheid van het gebouw –, om licht – de reden waarom ik de foto naar zwart-wit heb overgeheveld – en om schaal en waarneming. Door rechts de kerktoren buiten het beeld te houden, wordt de monumentaliteit van de boom benadrukt – voor zover die al niet evident was door het contrast met de door het perspectief gereduceerde omvang van het landhuis. Kerk en boom bevinden zich bovendien min of meer op dezelfde afstand van de fotograaf. Daardoor straalt het tweedimensionale van de foto waarin ze worden gevat op hen af. Dit veroorzaakt een waarnemingsverwarring: er is een onnadrukkelijke décalage tussen wat we verwachtten en wat we effectief te zien krijgen. We zien niet twee onderling twee zeer verschillende objecten maar in de eerste plaats de relatie tussen die twee – en die relatie is: op gelijke wijze opgenomen zijn in het vlak.

Nu ik zo grondig naar deze foto ben beginnen te kijken, zie ik hoe in de gevel van het landhuis het enige raam waarvan de luiken niet dicht zijn dialogeert met de raamopeningen van de kerk. Ook de kleine dakkapel krijgt een stem in het kapittel. Het open raam lijkt te knipogen. En die knipoog echoot met het oog dat wordt gevormd door de opening die ontstaat door de haag links in het beeld en de overwelvende kruin van de boom.

Storend aan de foto vind ik het onduidelijke kluwen van paaltjes en muurtjes tussen boom en kerk. Terwijl anderzijds de huisvormige constructie achter het muurtje, in feite een glazen overkapping van een graf op het kerkhof, een nieuwe spanningslijn trekt tussen zichzelf en de zijgevel van de dwarsbeuk.

De plek, overigens, die hier te zien is, is Lyonne, niet zo ver van Vichy. Maar dat is weinig relevante informatie.

zaterdag 11 december 2010

terugblik 57 (809/1000)



De foto als een tweedimensionale ruimte waarin je kunt verdwalen tussen hoeken en kanten; de foto als een vastgelegde situatie of anekdote. Inhoud en vorm en vaak het ene dat dominant is ten aanzien van het andere. Deze foto heeft beide – en is wellicht daarom interessant.

Inhoudelijk gezien is de foto best grappig. De man dien de kappersschort wordt omgedaan blikt vrolijk-verrast naar de fotograaf. De man is zich niet bewust van de stuurse mannequinblik van de jongen die op de voorgrond om de hoek komt piepen. Die eerste twee contrasten, leeftijd en gelaatsuitdrukking, worden aangedikt door een derde: hun schedelbedekking. Waar dat van de jongen schalks en modieus alle richtingen opzoekt, blinkt de kale schedel van de man op een manier zoals alleen schedels van gezonde zestigjarigen die al wat van de wereld hebben geproefd kunnen blinken. En pas dan realiseer je je: wat doet die man in godsnaam bij een kapper?

Dan de vorm. Vele ‘plannen’ worden hier over elkaar geschoven. Man en jongen bevinden zich in een aparte wereld. De man is reëel, de jongen staat op een foto. Dit is inderdaad, voor de helft, een foto van een foto. Het vlak waarin de man zich bevindt is frontaal, dat van de jongen staat schuin. De hoek waar de jongen omheen komt piepen (zoals ik het in de vorige alinea wat knullig formuleerde), is geen hoek maar gewoon de rand van het buitenraam waardoorheen ik deze scène vastlegde. Er bevindt zich dus glas tussen mij en het tafereel: nóg een plan. Als je goed begint te kijken, merk je iets van de weerspiegeling, bijvoorbeeld onder de kin van de jongen. En dan begint je blik heen en weer te stuiteren. Zo zie je onderaan links het achterhoofd van een man die iets dringender de coiffeur nodig heeft, en dan, als je de handen en de armen volgt die de schort aan het vastmaken zijn, kom je uiteindelijk, helemaal in de linkerbovenhoek, bij de bebrilde kapperskop: een geschenk, absoluut niet voorzien tijdens het snelle kadreren en afdrukken. (Zo zag ik ook de man in de linkerbenedenhoek pas veel later.)

Ik hou veel van deze foto. Aanvankelijk dacht ik: vooral omwille van de inhoud. Nu weet ik beter.

donderdag 2 december 2010

terugblik 56 (806/1000)



B. toont zijn werk. Hij getroost zich nogal wat moeite om de bladen een voor een hoog te houden en op te hangen. De beschouwer krijgt een optimaal zicht. Uit de geste van de kunstenaar spreekt waardering voor de atelierbezoeker. Diens oordeel doet ertoe. Waartoe anders al die moeite. Maar de atelierbezoeker is tegelijk ook fotograaf en ziet niet alleen de bladen maar ook het gebaar waarin die bladen worden gevat. De vreemde horizontale blauwe uitloper van de arm, de bovenzijde van een aangezet schilderij, maakt de koesterende omarming van het werk door zijn maker nog intenser.

Die kunstenaar en ik zijn daarna gebrouilleerd geraakt. Het vertrouwen was niet absoluut. Het werd misbruikt of verkeerd gebruikt. Of het was geen vertrouwen. Jammer.

Het is belangrijk om gewichtige momenten vast te leggen. In dit geval gaat het meer om die generositeit en dat vertrouwen dan om de getoonde tekening – die overigens vrij onzichtbaar blijft. De blauwe golf ondersteunt het gebaar.

Dat is ook fotografie: een middel om belangrijke momenten vast te leggen. Het probleem is dat de fotografie zich mengt met de gebeurtenis en deze versluiert. Je moet tegelijk ervaren én vastleggen. De fotograaf sluit op die manier zichzelf altijd een beetje uit.

donderdag 18 november 2010

terugblik 55 (795/1000)


Leisele is een kleine landelijke gemeente in het zuiden van de Belgische provincie West-Vlaanderen. Leisele ligt niet zo ver van de Franse grens, in de buurt van Beauvoorde en Roesbrugge, en ik denk niet dat er veel te beleven valt. Maar er staan wel, of er stonden toen, in juli 2006, twee reusachtige beelden, een van een olifant, een ander van het Vrijheidsbeeld. Daarmee wordt Leisele, hoewel de beelden helemaal niet op een centrale plaats staan of stonden opgesteld maar ergens plompverloren op een oprit van een woning met daarachter een hangar – als je er voorbijrijdt zie je ze in een ooghoek en je keert stomverbaasd terug om het vreemde tafereel wat beter te bekijken – daarmee dus wordt Leisele plotsklaps een belangrijke onbeduidende landelijke gemeente. Om de heel eenvoudige reden dat de absurditeit er zijn intrede doet, ook al is het door toedoen van een particuliere gek – en dat is toch nog altijd beter dan een gemeente waar alles tot en met de bloembakken op het gemeenteplein en wat daarin staat tot in de voorspelbaarste puntjes is geregeld.

Omdát daar een olifant en een Vrijheidsbeeld staan, in al hun misplaatstheid en surreële absurditeit, ben ik van Leisele gaan houden – en het is ook daarom dat ik deze foto heb gemaakt, om mij daar voortdurend aan te herinneren. Al moet ik zeggen dat dit eigenlijk niet nodig is. Als je die beelden daar eenmaal hebt zien staan, dan vergeet je dat niet. Een foto ervan dient enkel om anderen daarvan te overtuigen.

maandag 15 november 2010

terugblik 54 (786/1000)


Deze foto is evident grappig en dat behoeft niet veel commentaar. Stoelen staan in de rij voor een bezoek bij de stoelenbiechtvader. Rood aangelopen van schaamte om hun pekelzonden. Het duurt nog wel een tijdje en daarom bieden ze alvast elkaar wat verpozing aan.

Sommige foto’s hebben een cartoongehalte en dat is het dan. Zoals cartoons niet altijd sterke tekeningen zijn, zijn grappige foto’s niet per se goed.

Dit is op het eerste gezicht niet speciaal een goede foto. ’t Is gewoon de weergave van een situatie. Zoals ze zich ooit heeft voorgedaan. Op een welbepaalde plaats.

Kijk, hier begint het dan toch interessant te worden. Hier begint het tweede gezicht. Waar was die plaats? En wanneer werd dit gezien?

Je zou kunnen denken: dit ziet er zo onderkomen en verwaarloosd uit – het mos op de muren – dat het wel eens zou kunnen dat die stoelen daar werden vergeten en nog altijd op die manier gerangschikt staan. Je zou dat kunnen onderzoeken. Daartoe dient u zich te begeven naar: de kerk van St Martin-aux-Bois, en dat ligt ergens tussen Beauvais, Amiens en Compiègne. Dat voor wat het waar betreft. En het wanneer? De situatie, zoals ze hier is weergegeven, deed zich, blijkens de digitale identificatie van het bestand, voor op 5 juni 2006.

Door die precieze coördinaten wordt iets toegevoegd aan het cartoongehalte. Het gaat over: authenticiteit, echtheid, iets wat uit het leven is gegrepen. Het is door die dimensie van eenmaligheid en uniciteit, en door de kwetsbaarheid die daarmee gepaard gaat, dat deze foto overeind blijft. Niet door het grappige van de voorstelling. Het spreekt voor zich dat het groene mos op de muur in dat opzicht essentieel is. Dat zou een cartoonist nooit hebben gebruikt in een tekening. Ook het opvallende contrast tussen het ‘hedendaagse’ van het stoelenontwerp en de bouwvalligheid van de biechtstoel – de crisis van het katholicisme! – voegt een dimensie toe die alleen de werkelijkheid vermag te verzinnen.

maandag 8 november 2010

terugblik 53 (783/1000)


De vastgoedmakelaar die de appartementen in deze nieuwe blok wil verkopen, zal dit vast geen goede foto vinden om zijn waar aan de man te brengen. Er is te veel ruimte ingenomen door een wolk.

Wij zien de wolken vaak niet. Onze blik is thematisch georganiseerd. Wij lijden quasi constant aan tunnelvisie. Wij zien de bomen, de gebouwen, de weg, het verkeer, de mensen. Kortom: alles waarvoor wij op onze hoede moeten zijn, wat er toe doet. Maar wij kijken al bij al niet zo vaak naar de lucht.

Deze foto is een pleidooi om eens wat vaker naar de lucht te kijken. Zeker als er wolken voorbijdrijven. Wat een prachtige vormen en volumes, welk een diepgang in de schakeringen, wat een gewicht, welk een expressiviteit. Dat hangt daar allemaal in de lucht en wij zien het zelden.

En bovendien relativeert het het formaat van datgene waarop wij doorgaans wel letten.

donderdag 4 november 2010

terugblik 52 (781/1000)


Ik heb dit lange tijd een mooie foto gevonden. Er is niet alleen het Marilyn Monroe-citaat. Er is de opbollende rok. Er zijn de prachtig gevormde benen. Maar uiteindelijk heeft de onvrede over de manke cadrage het gehaald: deze foto zal mijn allerultiemste selectie niet overleven. Het is al te nadrukkelijk een lucky shot – ik herinner me hoe ik deze waarneming vanuit de heup heb vastgelegd. Sneller schietend dan mijn schaduw. ’t Was een bevlieging. Toch breng ik het beeld hier nog eens onder de aandacht. Omdat het illustreert wat in veel foto’s werkzaam is: het onnadrukkelijke detail. Soms zie je pas veel later datgene wat de aandacht zo lang heeft kunnen vasthouden. Soms wordt pas achteraf jouw onbewust gebleven aandachtspunt gethematiseerd. Hier is dat heel duidelijk – ja, mannelijke blikken, kijk nog maar eens goed – de kleine ruimte tussen de knieholte van het linker- en de knie van het rechterbeen, een spleet die tot aan de rokzoom voert en daar een perspectief opent op een ruimer wijken… Fotografie heeft, het wordt te zelden benadrukt, vaak veel met seks te maken… Of toch zeker met erotiek.

woensdag 3 november 2010

terugblik 51 (762/1000)



Stel: je krijgt als freelance fotograaf van de lokale krant de opdracht om het afbreken van de kermis, in casu de Brugse Meifoor, in beeld te brengen. Je trekt naar het Albert I-park tussen Zand en station. Je zoekt naar beelden om je onderwerp zo goed mogelijk te illustreren: een kraan haalt een deel uit het reuzenrad als een partje uit een taart, een foorkramer plooit een zeil op, de uitbater van de botsauto’s – dezelfde man, tatoeage in de nek, die gisterenavond nog achter het raampje van zijn loketje de jetons distribueerde aan woekertarief; nu duwt hij een van zijn karretjes op een oplegger. Dat zijn de min of meer voorspelbare invullingen van de opdracht. Dat kun je je op voorhand inbeelden. Maar met een beeld als dit kun je dat niet. Dat is het mooie aan de werkelijkheid: haar onvoorspelbaarheid. De werkelijkheid gooit op onnavolgbare wijze attributen door elkaar, zoals een croupier op volstrekt onnaspeurbare wijze de kaarten schudt waarvan jouw geluk afhangt – en kijk, daar ligt de kop van een onthoofde giraf uit een of andere paardjesmolen en zeg nu eerlijk, wat had er beter het opbreken van de Meifoor in beeld kunnen brengen?

dinsdag 2 november 2010

terugblik 50 (737/1000)


Het fenomeen is bekend: de klasfoto waarop alle leerlingen, keurig gerijd, obligaat in de lens lachen. En dat er dan altijd wel een is die met zijn ogen knippert of zijn hoofd beweegt of – al dan niet nukkig – helemaal of gedeeltelijk schuilgaat achter het kind dat in de rij voor hem staat. Georganiseerde groepsportretten kunnen op vele manieren fout gaan. In weerwil van het feit dat iedereen weet dat er een foto wordt gemaakt en dat er wordt verwacht dat er wordt geposeerd.

Het resultaat van de klasfoto-overeenkomst zou moeten zijn dat van de mensen op de foto geen andere relatie wordt gevat dan deze die bestaat uit het feit dat ze samen een groep vormen. Als ging het om een zonnebloemenveld. Alle bloemkronen staan naar dezelfde zon gedraaid en alle bloemen samen vormen overduidelijk een geheel. Klasfoto’s zijn vaak heel interessante foto’s, precies omdat er altijd wel iets fout loopt. (Dat kan ook, zoals Roland Barthes beschrijft, een slecht geknoopte veter zijn van een van de leerlingen op de voorste rij.) Zonnebloemenveldfoto’s daarentegen, ik bedoel foto’s met alleen maar zonnebloemen, zijn over het algemeen bijzonder oninteressant.

Foto’s met meerdere mensen op worden nog interessanter wanneer die mensen ten opzichte van elkaar een bepaalde verhouding articuleren. Twee mensen kunnen met elkaar een gesprek voeren, elkaar omhelzen, elkaar een blik toewerpen. Dat kunnen drie mensen ook. Vanaf drie bestaat de mogelijkheid dat er meerdere verhoudingen in beeld komen. A praat met B terwijl C toekijkt bijvoorbeeld. Of terwijl C zich verhoudt tot een vierde persoon die zich buiten beeld bevindt. Enfin, het aantal mogelijkheden is legio en neemt uiteraard toe naarmate er meer personen voor de camera staan. En als er dan ook nog eens allerlei attributen het palet van mogelijke handelingen verruimen, wordt alles uitermate complex. Waardoor de kans alsmaar groter wordt dat daarbij iets mis gaat, dat er eentje niet helemaal of niet helemaal goed in het beeld komt te staan.

Op deze – niet geposeerde of geënsceneerde! – foto staat vanalles, en er gaan ook wel een paar dingen mis. Het plezierige is dat het niet alleen een veelpersonenfoto is, en een herinnering-aan-een-tuinfeest-foto, maar ook een foto over fotografie. Het poseren, het kadreren, het nemen en bekijken van foto’s, het zit er allemaal in.

En dan is er die ene persoon die naar iets buiten het kader kijkt en die deze besloten wereld helemaal opentrekt. Want in de foto zie je eerst het in beeld gebrachte kader (de schilderijlijst), dan datgene wat zich buiten dat kader bevindt: de fotografe, rechts boven in beeld, en de twee vriendinnen die naar foto’s kijken, onderaan links. Uiteindelijk zie je de vrouw met de rood-witte jurk en het kopje: zij transporteert de blik naar de buitenwereld: de wereld waarin ook de maker van deze foto zich bevindt, of beter: bevond, toen, op dat ondeelbare en – mede door die ongeregisseerde complexiteit – onherhaalbare ogenblik.