vorig jaar 271 + 272

4 januari 2025

Annemie Peeters interviewt twee mannen die, onafhankelijk van elkaar en simultaan, voor hun zoon een boek schreven waarin ze uitleggen hoe ze werden wie ze zijn.

Met S. naar de Jan van der Hoeven-tentoonstelling in de Bogaardenkapel. We hebben het over zijn reis naar Marokko. (…) Daar begint het massatoerisme ook stilaan door te dringen. (…) S. vindt de tentoonstelling oké en is blij met de plusminus tweehonderd bezoekers in één weekend.

(…)

B. heeft het over de klimaatverandering. [-opwarming, -crisis… Ook hier ligt de woordkeuze gevoelig.] Hij hanteert een soort van optimisme dat enkel een rechtvaardiging vindt in het feit [of de veronderstelling] dat het geen zin heeft pessimistisch te zijn.

(…)

5 januari 2025

Een stevige kater [bederft] mijn hele dag. Het kost me veel moeite om tijdig, om tien uur, in de kapel te zijn. Ik heb beloofd om M. te vervangen voor de permanentie. (…) Om halftwaalf komt K. me verlossen. Thuis kruip ik terug in bed. Ik breng een deel van de namiddag door met cyclocross kijken. Van lezen, laat staan schrijven, komt [in deze toestand] uiteraard niets in huis. Om vijf uur genoeg gerecupereerd om, samen met K. en J., de tentoonstelling af te breken. (…)

honderd woorden 524

SLUIPEND GIF

Reclame stuurt het denken. Neem de Bebat-campagne voor het recycleren van batterijen. Op zich onschuldig, de manier waarop is dat minder. De subliminale boodschap van de slogan ‘Beter voor de natuur en voor ons allemaal’ is dat mensen buiten de natuur staan. Of neem de VAR, die reclame maakt voor de reclamesector zelf. Tijdens de donkere dagen heeft radio het meeste bereik. Veel mensen luisteren dan knus naar hun favoriete muziekjes. De ideale periode derhalve om te adverteren! De VAR spoort hier aan tot het kopen van reclameruimte om daarmee mensen die naar iets anders willen luisteren lastig te vallen.

https://www.youtube.com/watch?v=U81qNFyAyuQ 

honderd woorden 518

DIMINUTIEF

‘Bij een bombardement op Gaza zijn vandaag 34 kindjes omgekomen.’ Neen, zo zal men het nooit zeggen. Men zal het hebben over kinderen of zelfs minderjarigen. Waarom klinkt dat diminutief – in het Antwerps kientjes – in de Gaza-zin als een vloek, terwijl het ondertussen gebruikelijk is dat politici die zich met welzijn of onderwijs inlaten het hebben over, bijvoorbeeld, ‘opvangplaatsen voor kindjes in de crèches’. Achter deze verkleinvorm schuilt een wereld van connotaties. Waarom dat betuttelende, vergoelijkende met-de-handschoentjes-aan? Die manipulatieve taalvervuiling ergert mij. Je hebt baby’s, peuters, kleuters, pubers, jongvolwassenen. Noem ze dan ook zo, en laat dat infantiele kindjes achterwege.

honderd woorden 473

MEDEWERKERS

Je verwacht het niet meteen van een Nederlandse regisseur, maar De slag om de Schelde is zeker geen onverdienstelijke oorlogsfilm. Er wordt Duits en Engels in gesproken, maar ook Nederlands, en dus moet ik de ondertiteling inschakelen. In het eerste spoor krijg ik enkel onderschriften bij het Duits en Engels, dus moet ik naar het spoor voor doven en slechthorenden. En dan is het, tussen het spervuur en de mortierinslagen, lachen geblazen. Bijvoorbeeld wanneer je in een lokaal komt met typende secretaresses. ‘Medewerkers typen op een typmachine’. Ja, dat is adequaat toegelicht. Uiteraard is vooral dat hedendaagse neoliberalistenjargonwoord ‘medewerkers’ hilarisch.

Matthijs van Heijningen, De slag om de Schelde (2020)

notitie 350

ALS JE HET MAAR GENOEG HERHAALT

Een van de kritieken op *Het verhaal van…* kwam van Dave Sinardet (en van anderen die min of meer hetzelfde argument gebruikten). Sinardet wees op de gevolgen van het voortdurend herhalen van de woorden ‘Vlaanderen’, ‘Vlaams’, ‘eigen’, ‘wij’, ‘ons’, enzovoort. Nog los van de inhoudelijke al dan niet kwaliteiten van deze televisuele geschiedschrijving kun je er niet omheen: door de voortdurend herhaalde autoreferentiële bewoordingen wordt, willens nillens, aan identiteitsvorming gedaan.

Hetzelfde principe is ook in de reclame werkzaam. Daar worden we tegenwoordig ook steeds vaker met je en jou en jullie aangesproken, waardoor we, ongeacht of we ons nu persoonlijk aangesproken voelen of niet, bij de boodschap worden betrokken en zo toch minstens onrechtstreeks of onderhuids worden beïnvloed. Sinardet: ‘Wij worden op een onbewust niveau meegetrokken. De talrijke keren dat hij [Tom Waes] het heeft over “ons” en “wij” worden de inwoners van het huidige Vlaams gewest er op “banale” wijze aan herinnerd dat ze Vlamingen zijn die een gemeenschappelijke geschiedenis delen.’ Sinardet verwijst impliciet naar de door Michael Billig gemunte term ‘banaal nationalisme’ (https://nl.abcdef.wiki/wiki/Banal_nationalism). ‘Voorbeelden van banaal nationalisme zijn het gebruik van vlaggen in alledaagse contexten, sportevenementen, nationale liederen, symbolen op geld, populaire uitdrukkingen en zinswendingen, patriottische clubs, het gebruik van impliciete saamhorigheid in de nationale pers, bijvoorbeeld het gebruik van termen zoals de premier, het weer, ons team en onderverdelingen in "binnenlands" en "internationaal" nieuws. Veel van deze symbolen zijn het meest effectief vanwege hun constante herhaling en bijna subliminale aard. Banaal nationalisme wordt vaak gecreëerd via staatsinstellingen zoals scholen. Het kan bijdragen aan bottom-up processen van natievorming.’ In de definitie van Billig zou je ook de titel van de film en gelijknamige documentairereeks *Onze natuur* als een voorbeeld van banaal nationalisme kunnen interpreteren.

Ik heb de jongste weken al meer dan eens moeten denken aan Victor Klemperer. Even zijn onmisbare en zeer actuele boek LTI. De taal van het Derde Rijk erbij nemen: ‘Het nazisme stroomde in het vlees en het bloed van de massa via de afzonderlijke woorden, de zinswendingen, de zinsvormen; het drong zich op door miljoenen herhalingen, die automatisch, onbewust, werden overgenomen.’ (30)

Klemperer verwijst elders in dat boek trouwens ook naar het verband tussen de taal van de reclame en die van de nazi’s. Hij heeft het in dat verband over ‘het gif van de opzettelijke volksmisleiding’ (288). Ja, er kan in zijn tekst zelfs een vroege waarschuwing worden gelezen tegen wat wij nu *fake truth* noemen, het bewuste misbruik van de taal en de waarheidsaanspraken door de politiek: ‘(…) het is minstens even zeker dat de propaganda die als opschepperij en leugens is doorzien, niettemin werkt, als je maar brutaal genoeg bent er onverstoorbaar mee door te gaan’ (289).

En dan kijk ik naar de film *Quo vadis, Aida?* van de Bosnische regisseuse Jasmila Žbanić. Geen cinematografisch meesterwerk, maar wel een belangrijk document over een van de recente aberraties van het nationalisme. We zien onder meer hoe de Bosnisch-Servische militaire opperbevelhebber Ratko Mladić op 11 juli 1995 de stad Srebrenica binnenvalt en daarbij aan de cameraman die deze gebeurtenis vastlegt (acteur in de film, niet de cameraman die de film filmt) regieaanwijzingen geeft. Dan houdt hij een geïmproviseerde toespraak, waarin hij in amper een paar zinnen meermaals het adjectief ‘Servisch’ en de naam ‘Servië’ laat vallen. De still hieronder toont een opmerking die hij zelf na zijn geïmproviseerde speech maakt.

Zou Tom Waes ook het gevoel hebben gehad, tijdens de opnames van *Het verhaal van Vlaanderen*, dat hij toch wel vaak het V-woord in de mond moest nemen?

 

*

 

Jasmila Žbanić, *Quo vadis, Aïda* (2020), nog tot 19 februari te zien op VRT MAX: https://www.vrt.be/vrtnu/a-z/quo-vadis--aida-/
Victor Klemperer, *LTI. De taal van het Derde Rijk*, vertaling (2000) door W. Hansen van *LTI. Notizbuch eines Philologen* (1975)
Banaal nationalisme: https://nl.abcdef.wiki/wiki/Banal_nationalism
Sinardet: https://www.demorgen.be/meningen/waes-historische-kronieken-worden-geframed-als-het-verhaal-van-vlaanderen-daarbij-verdwijnt-belgie-uit-beeld~bdcdd5be/

notitie 349

ALS JE HET MAAR GENOEG HERHAALT

Een van de kritieken op Het verhaal van… kwam van Dave Sinardet (en van anderen die min of meer hetzelfde argument gebruikten). Sinardet wees op de gevolgen van het voortdurend herhalen van de woorden ‘Vlaanderen’, ‘Vlaams’, ‘eigen’, ‘wij’, ‘ons’, enzovoort. Nog los van de inhoudelijke al dan niet kwaliteiten van deze televisuele geschiedschrijving kun je er niet omheen: door de voortdurend herhaalde autoreferentiële bewoordingen wordt, willens nillens, aan identiteitsvorming gedaan.

Hetzelfde principe is ook in de reclame werkzaam. Daar worden we tegenwoordig ook steeds vaker met je en jou en jullie aangesproken, waardoor we, ongeacht of we ons nu persoonlijk aangesproken voelen of niet, bij de boodschap worden betrokken en zo toch minstens onrechtstreeks of onderhuids worden beïnvloed. Sinardet: ‘Wij worden op een onbewust niveau meegetrokken. De talrijke keren dat hij [Tom Waes] het heeft over “ons” en “wij” worden de inwoners van het huidige Vlaams gewest er op “banale” wijze aan herinnerd dat ze Vlamingen zijn die een gemeenschappelijke geschiedenis delen.’ Sinardet verwijst impliciet naar de door Michael Billig gemunte term ‘banaal nationalisme’ (https://nl.abcdef.wiki/wiki/Banal_nationalism). ‘Voorbeelden van banaal nationalisme zijn het gebruik van vlaggen in alledaagse contexten, sportevenementen, nationale liederen, symbolen op geld, populaire uitdrukkingen en zinswendingen, patriottische clubs, het gebruik van impliciete saamhorigheid in de nationale pers, bijvoorbeeld het gebruik van termen zoals de premier, het weer, ons team en onderverdelingen in "binnenlands" en "internationaal" nieuws. Veel van deze symbolen zijn het meest effectief vanwege hun constante herhaling en bijna subliminale aard. Banaal nationalisme wordt vaak gecreëerd via staatsinstellingen zoals scholen. Het kan bijdragen aan bottom-up processen van natievorming.’ In de definitie van Billig zou je ook de titel van de film en gelijknamige documentairereeks Onze natuur als een voorbeeld van banaal nationalisme kunnen interpreteren.

Ik heb de jongste weken al meer dan eens moeten denken aan Victor Klemperer. Even zijn onmisbare en zeer actuele boek LTI. De taal van het Derde Rijk erbij nemen: ‘Het nazisme stroomde in het vlees en het bloed van de massa via de afzonderlijke woorden, de zinswendingen, de zinsvormen; het drong zich op door miljoenen herhalingen, die automatisch, onbewust, werden overgenomen.’ (30)

Klemperer verwijst elders in dat boek trouwens ook naar het verband tussen de taal van de reclame en die van de nazi’s. Hij heeft het in dat verband over ‘het gif van de opzettelijke volksmisleiding’ (288). Ja, er kan in zijn tekst zelfs een vroege waarschuwing worden gelezen tegen wat wij nu fake truth noemen, het bewuste misbruik van de taal en de waarheidsaanspraken door de politiek: ‘(…) het is minstens even zeker dat de propaganda die als opschepperij en leugens is doorzien, niettemin werkt, als je maar brutaal genoeg bent er onverstoorbaar mee door te gaan’ (289).

En dan kijk ik naar de film Quo vadis, Aida? van de Bosnische regisseuse Jasmila Žbanić. Geen cinematografisch meesterwerk, maar wel een belangrijk document over een van de recente aberraties van het nationalisme. We zien onder meer hoe de Bosnisch-Servische militaire opperbevelhebber Ratko Mladić op 11 juli 1995 de stad Srebrenica binnenvalt en daarbij aan de cameraman die deze gebeurtenis vastlegt (acteur in de film, niet de cameraman die de film filmt) regieaanwijzingen geeft. Dan houdt hij een geïmproviseerde toespraak, waarin hij in amper een paar zinnen meermaals het adjectief ‘Servisch’ en de naam ‘Servië’ laat vallen. De still hieronder toont een opmerking die hij zelf na zijn geïmproviseerde speech maakt.

Zou Tom Waes ook het gevoel hebben gehad, tijdens de opnames van Het verhaal van Vlaanderen, dat hij toch wel vaak het V-woord in de mond moest nemen?

 

 

Jasmila Žbanić, Quo vadis, Aida (2020), nog tot 19 februari te zien op VRT MAX: https://www.vrt.be/vrtnu/a-z/quo-vadis--aida-/
Victor Klemperer, LTI. De taal van het Derde Rijk, vertaling (2000) door W. Hansen van LTI. Notizbuch eines Philologen (1975)
Banaal nationalisme: https://nl.abcdef.wiki/wiki/Banal_nationalism
Sinardet: https://www.demorgen.be/meningen/waes-historische-kronieken-worden-geframed-als-het-verhaal-van-vlaanderen-daarbij-verdwijnt-belgie-uit-beeld~bdcdd5be/

afscheid van mijn digitaal bestaan 280

voor deze rubriek selecteer ik de beste stukken die op deze blog zijn verschenen

 

11 maart 2011

ANDERS

Hoe moeten we leven als deze manier niet de goede is? Anders. ‘Anders gaan leven’: zo heette de eerste groene partij in Vlaanderen. Voluit: AGALEV. Dat is intussen veranderd, de groene partij heet nu [in 2011, het uitroepteken is er inmiddels alweer afgevallen] ‘Groen!’. Het ‘anders’ zit nu in dat typografische frivoliteitje met het uitroepteken in de naam. Er zijn nog partijen die zich een dergelijk afwijkend gedrag hebben gepermitteerd. Zo werd de vroegere oerdegelijke CVP opeens CD&V [nu cd&v, onderkast]. Dat was du jamais vu! Dat derde teken van de vier, dat geen letter is, die ‘&’ dus, dat is een ‘ampersand’. Daar had voorheen amper iemand van gehoord – het was dus even uitleggen geblazen. ‘&’ betekent ‘en’. Je moet dus zeggen: ‘C, D en V’. Die 'C' bleef min of meer dezelfde lading dekken maar dat ondertussen de ‘V’ een andere inhoud meekreeg, had in het typografische tumult schier niemand opgemerkt: de partij van de christendemocraten is niet meer ‘volks’ of ‘van het volk’, maar ‘Vlaams’ – en dat is iets heel anders. Van een stille omwenteling gesproken. ’t Is bijna een sluikse. Of een achterbakse. Ook de socialisten deden hun duit in het zakje waar het aankomt op typografische revoluties. Waar zij vroeger, dat wil zeggen in de periode na de Belgisch-unitaire BSP, heel gewoon SP heetten, Socialistische Partij, bleek dat ineens niet meer genoeg, blijkbaar. Het moest ánders, en dat werd het dan ook: het werd ‘sp.a’ [tegenwoordig Vooruit]. U ziet de belangrijke vernieuwingen: een bescheiden, om niet te zeggen volkse of zelfs arbeideristische onderkast in plaats van die arrogante kapitalen, een strategisch opgestelde punt en dan die ‘a’, die, wat had u gedacht, ‘anders’ betekent. ‘sp.a’ – al even lastig voor scribenten en gebruikers van het tekstverwerkingsprogramma Word als dat uitroepteken van de groenen – betekent, u raadt het niet: ‘socialistische partij anders’. Socialistische partij wat? Socialistische partij ánders. Neen, arbeideristisch is dit niet. Daarvoor is het veel te gesofisticeerd. 't Is eerder een speeltje van designers die in een loft wonen en cappuccino's tanken uit hun Senseo.

Achter deze grappenmakerij van de partijstrategen gaat natuurlijk veel onmacht schuil. Bijvoorbeeld dat er in deze wereld geen ‘anders’ mogelijk is. We zitten allemaal in hetzelfde schuitje. Het enige wat je nog kunt doen, is sleutelen aan de façade.

 

 

 

notitie 277

PRODUCTIEMEDEWERKER

 

Fribona is een diepvriesgroentenbedrijf, met vestiging in Oostkamp. Toen ik er onlangs aan voorbijfietste, zag ik dat ze er een ‘productiemedewerker’ zochten. Of nog altijd zoeken, dat weet ik niet, het is inmiddels alweer een maand geleden en het is zomervakantie. Dan hebben werkzoekende productiemedewerkers wel eens andere dingen aan hun kop dan ingaan op een vacature, denk ik dan.

Maar goed, de aanvulling van het personeelsbestand van de firma F. te O. zal mij worst wezen. Waar het mij om te doen is, is dat woord. ‘Productiemedewerker’. Ik sta erbij stil. Niet alleen om de foto te maken die u onderaan dit stukje ziet, maar ook om er even over na te denken. Want wat is dat eigenlijk, een ‘productiemedewerker’. En waarom wordt het zo genoemd?

Een productiemedewerker is, het woord zegt het zelf, een persoon die meewerkt aan de productie. Dat veronderstelt alvast twee zaken. Ten eerste dat er iets wordt geproduceerd en ten tweede dat daartoe samenwerking vereist is. Wat het eerste betreft, daar kan geen twijfel over bestaan. Dat leert de website van F. mij: https://fribona.be/. De firma is gespecialiseerd in de productie en distributie van ‘diepvriesproducten, maaltijdcomponenten en bereide gerechten’, maar ook ‘aperitiefhapjes, voorgerechten, vis, groenten, snacks, ijs, broodproducten…’ zijn in het ‘gamma’ opgenomen. Een vitter zal stellen dat strikt genomen al deze zaken hier niet worden gemáákt, hoogstens bij elkaar geklutst, maar ‘productie’ is er hoe dan ook. Ook wat dat samenwerken betreft, kunnen we ervan uitgaan dat de gekozen term niet uit de lucht gegrepen is. Er zal werkverdeling zijn in zo’n fabriek, het is ondenkbaar dat elke ‘medewerker’ op eigen houtje en naar eigen goeddunken de ‘bereide gerechten’ bedenkt, klaarmaakt en in elkaar flanst – om ze vervolgens te verpakken, op te laden en naar de klant te brengen, daar een aperitiefje te drinken, het geld te ontvangen en ’s avonds thuis ook nog eens de boekhouding te doen. Neen, F. is een rationeel georganiseerd bedrijf waar efficiency en rendement vooropstaan. Zoals het hoort.

Voorwaarde één én voorwaarde twee zijn dus vervuld. We mogen van ‘productiemedewerker’ spreken. En toch blijf ik bij het woord stilstaan. Er is iets aan wat mij tegenstaat. Het is eufemiserend en verhullend. Het is newspeak. Het klinkt chiquer dan datgene waar het voor staat – dat kun je met een natte vinger aanvoelen.

We zien het niet want alles wat zich in die kubus die we bedrijfsgebouw noemen afspeelt wordt zorgvuldig afgeschermd, maar we kunnen ons toch iets voorstellen bij wat daar onder ‘productie’ wordt verstaan. Lopende banden, helse tempo’s, eentonig herhaalde handelingen. Ik denk niet dat de productiemedewerkers die er de hele dag aperitiefhapjes hebben staan draaien daar ’s avonds, wanneer ze uitgeput aan de fles gaan, nog zin in hebben. En ‘samenwerken’, los van dat stachanovisme dat hier onvermijdelijk zal heersen? ‘Medewerker’ is een woord dat vooral moet dienen om het niet over hiërarchie te hebben. Noem de medewerker een arbeider (in tegenstelling tot de witteboorden die hier ook werken en allicht een beter loon krijgen). Noem hem een ondergeschikte, wat hij wel degelijk is want hij heeft te gehoorzamen. Of noem hem ‘loonslaaf’. Dat zou misschien al dichter bij de waarheid aanleunen want, eerlijk, waarom wordt niet meteen ook het netto uurloon geafficheerd? Maar neen, ‘productiemedewerker’ klinkt natuurlijk minder afschrikwekkend. En daarom staat dat woord op dat bord.

Waarom, Fribona, de – ongetwijfeld erg lekkere – gerechten keurig en zelfs poëtisch benoemen als ‘varkensreepjes in jagersaus’, ‘kip Kiev’ (nog iets van voor de oorlog), ‘tortelloni met pecorinosaus’ of ‘Neptunusschotel’, terwijl de arbeiders die u in dienst wenst te nemen minder nauwkeurig ‘productiemedewerker’ worden genoemd? Ik lust wel een ‘haantje in wijnsaus met krielaardappelen’, maar ik heb ook graag dat u zegt waar het op staat.

 

 

facebookbericht 1204

De newspeak over 'nul aantal verkeersslachtoffers' tegen 2025 of 2050 of whatever irriteert me mateloos. Er zullen in dit land élk jaar onredelijk veel doden vallen in het verkeer. Met deze ruimtelijke ordening en verkeerstechnische warboel kan dat niet anders.

facebookbericht 1198

Ik hoorde naar aanleiding van een feestdag die de mijne niet is de woorden 'grondwet', 'vijand', 'straatgeweld' en 'coup' passeren. Dat is de eerste en het zal allicht niet de laatste keer want de geesten moeten klaargestoomd worden.

op naar de zestig 237

Dash wast witter. Singer naaimasjien is de beste. En hier kun je zorgeloos ouder worden. Jaja. Zorgeloos ouder worden. Hoe noemen ze die stijlfiguur? Juist, een oxymoron. Het is een publiek geheim, nochtans, dat je in een bejaardentehuis, ook al is het afschuwelijk mooi en heerst er een oorverdovende stilte, nogal pijlsnel in een levend lijk verandert. (Ik pluk de voorbeeldencompilatie van de Wikipedia-pagina over het oxymoron.) Maar het is niet alleen dat, natuurlijk. De slogan op het raam van dit ‘woonzorgcentrum’ (stijlfiguur: eufemisme) is natuurlijk een manifeste leugen, een onbeschaamde voorstelling van zaken. Ouder worden doe je niet zorgeloos.

210605

facebookbericht 1142 / LTI 7

‘Vlaamse veerkracht’. De precampagne van de N-VA van een maand geleden wordt rechtstreeks overgenomen in de naam van het relanceplan van de Vlaamse regering. #taalmanipulatie #linguatertiiimperii #politiekemarketing

LTI 6

Rijden er Franstalige Belgen mee in de Tour? Walen dus? Even googelen. De website van WielerFlits leert me dat zaterdag zeventien Belgen aan de start zijn verschenen. Zo op het eerste zicht lijken het allemaal Vlamingen: Van Aert, Naesen, Declercq, Devenyns, Keukeleire… Crass ken ik niet, maar zijn voornaam is Stef – dat zal dus ook wel… Frison is een Frans klinkende naam maar deze jongeman is geboren in Geel, weet Wikipedia. Dus ja, nu Gilbert na een valpartij en met een gebroken knie uit de koers is gestapt, zijn het allemaal Vlamingen. Derhalve gewaagt het commentatorenduo José De Cauwer en Michel Wuyts terecht van ‘de Vlamingen’ in de Tour. Uitermate terecht, maar het klinkt toch wat vreemd want ik ben het nog altijd gewoon dat men het ooit, op een nog niet door Vlaams-nationalisten gecontroleerde VRT, over ‘de Belgen’ in de Tour had.

LTI 5

VRT Radio 1 nieuwsuitzending

Proximus noteerde rond middernacht een nieuw record: 80.000 gigabite berichten op de sociale media. Dit jaar dus nóg meer blauwverlichte aangezichten van naar hun schermpje starende feestgenoten, die op het moment dan je hun geluk wilt toewensen bezig zijn met iemand die niet aanwezig is.