maandag 8 oktober 2007

Dag 39 vVH&C

071007 - De hotelkamer, buiten het keienstrand, ver van het wereldtoneel waarin een Koude Oorlog woedt, en boven dat alles de oneindige sterrenhemel die alles relativeert: in het kleinood Aan Chesil Beach van Ian McEwan heeft alles een duidelijk afgelijnde plaats. De soundtrack is die van de aanrollende golven, die op de keien van het strand breken en terug naar zee ritselen: dat gaat al eeuwen door, zolang zelfs dat de zee er in is geslaagd alle keien op het kilometers lange strand op formaat te sorteren – en op die manier is het centrale gebeuren van dit boek, een catastrofale huwelijksnacht, ook in de tijd gesitueerd en gerelativeerd.

Luister naar deze discrete soundtrack, die op een tiental plaatsen in het boek de aandacht opeist. Heel discreet, nauwelijks merkbaar, maar toch nadrukkelijk genoeg om een onheil-aankondigende, maar tegelijk ook vertroostende grondtoon te vormen.

p. 9: ‘de zee, wier gestage aanvallende en terugtrekkende beweging het geluid van flauwe donder maakte en dan opeens weer langs de kiezels ruiste’;
p. 20: ‘het geluid van kleinere golven die vaker braken, als glazen die in de verte kapotvielen’;
p. 79: ‘Toen waren even plotseling de golven weer als voorheen, zachtjes tinkelend en schurend over de kiezels.’;
p. 93: ‘Ze luisterde naar de verre golven’;
p. 121: ‘Het geluid van golven die met geregelde tussenpozen op de kust braken’;
p. 139: ‘een soort impasse van onbestemde lengte waarin ze naar de golven luisterden’;
p. 153: ‘terwijl het geluid waarmee ze moeizaam vorderde verloren ging in het breken van kleine golven’.

Ian McEwan, Aan Chesil Beach, De Harmonie (Amsterdam 2007)

2 opmerkingen:

  1. Anoniem9:37 a.m.

    Een familielid waarmee je niet goed kon opschieten, is overleden. Je hebt een verzoenend gesprek uitgesteld. Was het trots, gemakzucht, schrik voor de ander ? Nu pas besef je dat je een kans op verzoening hebt gemist. Je denkt : misschien was alles een dom misverstand, gebaseerd op wederzijdse vooroordelen. Dat blijft jaren aan je lijf knagen. De tijd schuurt die scherpe kantjes wel af, zoals de zee van een steen een ronde kei maakt.
    'Aan Chesil Beach' is een meesterwerkje.
    Luc

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Poëzie communiceert voordat het geheel begrepen wordt, op een subrationeel niveau. Nog voordat wij kunnen zeggen waar het gedicht over gaat, wordt een boodschap duidelijk. Je voelt waar het over gaat. De dichter bewerkstelligt dat door ritme en klank.
    En je weet ook dat je soms iets 'begrijpt' voordat je het kunt vatten. Wat is er eerder? Taal of betekenis?
    Ik herinner me een oude discussie met een taalkundige. We hadden het over taal en betekenis en zijn stelling was: er is geen betekenis zonder taal, maar ik had de intuïtie dat het denken ouder is dan de taal, dat bewustzijn ouder is dan taal. Ik kon dat niet uitleggen, maar later vond ik een bevestiging bij grotere denkers.

    Je kunt denken aan muziek: we begrijpen de Moments musicaux van Schubert bijvoorbeeld zonder woorden. Wat is de betekenis van muziek?
    Ik voel dat het gaat over de kosmos waar we deel van uit maken en dat de kosmische eenheid er een is van schoonheid, en misschien zelfs wel van waarheid en goedheid, maar misschien hoop ik dat alleen maar.
    Ik geef nu een voorbeeld uit een recente roman.
    In 'Zaterdag' van Ian McEwan wordt het gezin van een hersenchirurg geterroriseerd door een hufter die toevallig lijdt aan de ziekte van Huntington, een ziekte waarbij de hersenen langzaam afsterven en volgens McEwan lijden de patiënten aan plotselinge stemmingswisselingen. De chirurg heeft per ongeluk zijn auto geraakt en nu komt hij met zijn vriend verhaal halen, dat wil zeggen hij zet de vrouw des huizes een mes op de keel en dwingt de dochter, van wie de ouders niet weten dat zij zwanger is, zich uit te kleden. Hij zal haar verkrachten en laten gebruiken door zijn maat, onder ogen van de ouders. Het meisje heeft net een dichtbundel gepubliceerd. Het oog van de patiënt valt op de bundel en hij vraagt haar pesterig een gedichtje voor te dragen. Op stil advies van haar grootvader die ook in de kamer is, draagt ze naakt met opbollend buikje, een bekend Engels gedicht voor, niet van haarzelf. Ze kent het uit haar hoofd. Het klinkt zo:

    Dover Beach


    The sea is calm tonight.
    The tide is full, the moon lies fair
    Upon the straits; on the French coast the light
    Gleams and is gone; the cliffs of England stand,
    Glimmering and vast, out in the tranquil bay.
    Come to the window, sweet is the night-air!
    Only, from the long line of spray
    Where the sea meets the moon-blanched land,
    Listen! you hear the grating roar
    Of pebbles which the waves draw back, and fling,
    At their return, up the high strand,
    Begin, and cease, and then again begin,
    With tremulous cadence slow, and bring
    The eternal note of sadness in.


    Sophocles long ago
    Heard it on the Aegean, and it brought
    Into his mind the turbid ebb and flow
    Of human misery; we
    Find also in the sound a thought,
    Hearing it by this distant northern sea.


    The Sea of Faith
    Was once, too, at the full, and round earth's shore
    Lay like the folds of a bright girdle furled.
    But now I only hear
    Its melancholy, long, withdrawing roar,
    Retreating, to the breath
    Of the night-wind, down the vast edges drear
    And naked shingles of the world.


    Ah, love, let us be true
    To one another! for the world, which seems
    To lie before us like a land of dreams,
    So various, so beautiful, so new,
    Hath really neither joy, nor love, nor light,
    Nor certitude, nor peace, nor help for pain;
    And we are here as on a darkling plain
    Swept with confused alarms of struggle and flight,
    Where ignorant armies clash by night.


    (Matthew Arnold, 1822-1888) (1867)


    De stemming van de patiënt slaat om en de situatie keert zich voor het gezin ten goede. Even lijkt het of McEwan ons wil zeggen: poëzie maakt gezond, poëzie redt, maar waarschijnlijk is het zo dat de patiënt zich een jeugdliefde herinnert. Hij komt uit Dover. Maar dan toch wel door het gedicht. Het spreekt hem aan op een diep niveau, onder zijn rationaliteit.


    Hoe communiceert poëzie?
    Er is klank en ritme, maar die evoceren betekenis.
    In het gedicht van Arnold (van rond 1880) is de beweging van het water, heen en weer, het geratel van de kiezels tekenend voor een gevoel van droefheid; eerder dan de uitspraak over de verschrikking van het leven, de zinloosheid en droevenis, heeft de lezer, luisteraar 'weet' van deze droevenis. Dat zit in het beeld, het geluid, de beweging van de taal.

    BeantwoordenVerwijderen