zondag 25 juli 2021

op naar de zestig 280


De tragiek van de trottoirknuffel. En ook: de relativiteit van verlies. Op zich is een verloren pop geen ramp, maar als troostverschaffer is knuf onvervangbaar. Onschatbaar. Lang geleden: een snelwegparking in Frankrijk, op weg naar het zuiden. We waren net begonnen met ons uit de parkeerstrook te wurmen toen een attente passant ons wees op ‘Beertje’, het beertje van onze jongste, die aan zijn Beertje genaamde beertje uitermate verknocht was. Beertje lag naast de auto op de grond – en dat hadden wij niet gezien. Terugkeren op een autostrade was ten enenmale onmogelijk en de ternauwernood vermeden rampspoed niet te overzien.

210718

Esther Kinsky, Kreupelhout

Een vrouw van niet nader bepaalde maar allicht middelbare leeftijd zwerft – buiten het zomerseizoen – rond op een drietal plekken in Italië. Geen toeristische trekpleisters zijn het maar onopvallende, bijna onherbergzame plaatsen. De overwegende kleuren zijn grijs, grijsgroen, vaalbruin. De weersomstandigheden zijn vaak ongunstig. Het miezert, een wit licht breekt soms door het wolkendek. De dagen zijn kort. Er is het besef dat de hitte hier ’s zomers wellicht niet te harden is.

De vrouw rouwt om ‘M.’. Wij komen zo goed als niets over ‘M.’ te weten. Daar is het Kinsky duidelijk niet om te doen. Wat zij probeert vast te leggen, is de doelloosheid, de kleurloosheid, de moedeloosheid van de rouw – en hoe het landschap deze gevoelens weerspiegelt. Door het landschap te beschrijven, beschrijft Kinsky het gemoed van een rouwende vrouw. Het doet er niet toe of zijzelf die vrouw in haar boek is, of met andere woorden Kreupelhout autobiografisch is.

Wat Kinsky doet, is zeer verwant met de geschriften van W.G. Sebald – het zou mij verwonderen indien de Duitse schrijfster zich niet door haar landgenoot zou hebben laten inspireren. Neem een zin als deze: ‘Hun gekras en gekolder [van kraaien en meeuwen] vulde de stilte boven de velden, de geluiden hingen los van de vogelkelen onbeweeglijk in de lucht en vielen dan zonder weerkaatsing op de grond, en misschien kwam het door het uitblijven van iedere echo dat ik hier een verlammende droefheid voelde, alsof ik op het punt stond te bezwijken aan een aanval van ontroostbaarheid en nooit meer een voet zou kunnen verzetten om hier weg te komen.’ (260, vertaling: Josephine Rijnaarts).

Er gebeurt zo goed als niets in dit boek. Of toch zeer weinig. Er is geen verhaal. Enkele motieven zetten zich af tegen een wazige achtergrond. Het onweer licht in de verte. Reigers zitten op kabels. Er is altijd wel ergens kreupelhout. Kinsky beschrijft de ‘terreinen’ waar ze min of meer toevallig en altijd zonder duidelijk doel terechtkomt. Zij maakt geen onderscheid tussen het mooie en het lelijke, tussen het bezienswaardige en het waardeloze. Tussen de natuur en de cultuur. Zij noemt haar roman een ‘terreinroman’ (Geländeroman). Een Franstalige recensent zou dankbaar gebruik maken van de in zijn taal voorradige uitdrukking terrain vague waarmee braakliggende gronden worden aangeduid, stukken land in de marge van wat aan de menselijke ordeningen is prijsgegeven.

Een belangrijke… topos in Kinsky’s terreinbeschrijvingen is de relatie tussen het dorp waar de levenden wonen en de plek waar de doden vertoeven, meestal afgescheiden van het dorp, op een ommuurde begraafplaats. Kinsky heeft het ook over de necropolissen van de Etrusken. Zij heeft met andere woorden oog voor de in het landschap zichtbare interactie tussen leven en dood. Ook hierdoor is zij verwant met W.G. Sebald, bij wie de verwevenheid van dood en leven een belangrijk onderdeel vormt van zijn rouwverwerkingsproza.

‘Een terrein dat zijn sporen in mij achterliet zonder dat er een leesbaar spoor van mij achterbleef. Iets in de verhouding tussen zien en het geziene, tussen de betekenis van het zien en het gezien-zijn of gezien-worden als troostrijke bevestiging van het bestaan leek me opeens een brandend raadsel dat zich aan elke benaming onttrok.’ (112) Er mag dan tijdens de verblijven en dwaaltochten van Kinsky zo goed als niets gebeuren, maar op een ánder niveau, dat van de taal en de rouwverwerking, gebeurt er zeer veel. Zie maar wat Kinsky onmiddellijk na de vorige geciteerde zin over dat ‘brandend raadsel’ schrijft: ‘Als iemand mij daar op die helling verteld zou hebben dat je dood kon gaan aan het onvermogen om dat raadsel op te lossen of alleen al te benoemen, dan had ik het geloofd.’ (112)

Er gebeurt dus zeer veel, en wel in de tekst zelf. Kreupelhout is een tekst op leven en dood.

De tekst gaat uiteindelijk om – niet over maar om – het paradoxale dat in het rouwen vervat zit. Rouwen is een verwerking die zichzelf niet kan expliciteren, die niet kan worden opgewekt, laat staan geforceerd. Dit citaat maakt daar iets van duidelijk: ‘[iets, het doet er niet meteen toe wat precies, maakt iets goed] van wat ik de afgelopen weken op mijn wandelingen door de Noord-Italiaanse straten onbewust en zonder het te kunnen benoemen had gemist en als een verlies had ervaren’. (246) Het gaat mij in dit citaat om dat ‘gemis dat niet kan worden benoemd’. Daarin schuilt nu net het paradoxale want de 286 bladzijden die Esther Kinsky nodig heeft om haar ervaringen en observaties te noteren tijdens drie verblijven en korte verplaatsingen op drie verschillende plekken in Italië – een dorp nabij Rome, een dorp tegen de zuidkant van de Alpen aan en een pension tussen het Ferrara van Giorgio Bassani en de kust – bevatten wel erg veel woorden om dat onbenoembare te benoemen. Die onrechtstreeksheid, dat paradoxale van het onbenoembare benoemen vormt de kern van dit boek, van het rouwproces.

Het verdriet om het gemis wordt omhuld door een tekst die, hecht gecomponeerd met verbanden, herhalingen, motieven en dergelijke, een weefsel wordt, een rouwkleed, een sluier. Daarmee dient de leegte van het gemis te worden afgedekt, zoals je een stolp over iets kunt plaatsen.

Wanneer het voor het eerst in het boek in de verte dondert, merkt de ikfiguur op (en Esther Kinsky noteert) dat dit het eerste onweer is ‘sinds de dood van M.’ – en zij voegt daaraan toe: ‘als ik een chassied was geweest, was ik misschien teruggevallen op een voor zulke gevallen bedachte zegenbede, die ik als een stolp over het verdriet had kunnen zetten’. (106) Maar zij is geen chassied die kan terugvallen om klaarliggende rituelen, en dus moet zij haar stolp, haar weefsel zélf maken, zelf weven, zelf schrijven. Kreupelhout is, uiteindelijk, een litanie.

6167

210627

 

facebookbericht 1202

Ik vind het zeer aanvaardbaar dat er een onderscheid is in kledingvoorschriften tussen de straat (in een badstad, dorp, stad... doet er niet toe) en het strand – waar men voor mijn part gerust niets hoeft aan te trekken, dat zou eigenlijk logischer zijn. Dat heeft met puritanisme en/of paternalisme niets te maken. De verbodsbepalingen in Knokke en De Panne zijn nodig – en ik onderschrijf ze – omdat men blijkbaar uit zichzelf niet meer aanvoelt wat in een gedeelde ruimte voor iedereen comfortabel is. Ik zou ook liever hebben dat die regels niet moeten worden geëxpliciteerd (dat komt inderdaad bemoeizuchtig en beperkend over), maar in feite zeggen ze gewoon wat iedereen evident zou moeten vinden.

zaterdag 24 juli 2021

op naar de zestig 279


Ik heb het niet voor lieden die er de kantjes vanaf rijden. Ik vind dat als een rood bord aangeeft dat witte fietsen moeten parkeren met hun stuur in de leesrichting, van links naar rechts dus, dat het geen pas geeft dat genoemde lieden hun rode fiets parkeren tegen de leesrichting in, van rechts naar links, en dan nog, alsof de eigenaar van die fiets de plaatser van dat bord wil provoceren, precies ónder dat bord: ‘Nàh, gebied mij maar zoveel ge wilt, ik trek er mij toch niets van aan.’ En zo is er altijd iets wat mij verwondert.

210717

wolken 4196-4231

wolkenfragmenten uit Esther Kinsky, Kreupelhout (vertaling Josephine Rijnaarts)

4196

’s Morgens hingen de wolken soms zo laag dat het landschap rondom onzichtbaar was. Je hoorde het geronk van bergop rijdende bussen, roepende stemmen, om het kwartier luidende kerkklokken. Geluiden uit een andere wereld, het enige wat je zag waren wolken. Boven mijn hoofd smolten de geluiden uit het dorp samen met het zeurende gesnerp van de kettingzagen op het kerkhof. De houthakkers werkten ook als het mistig was, door de wolken heen hoorde je hun kreten beter dan bij een heldere hemel. (26)

4197

In de loop van de dag klaarde het op, de lucht brak open en de wolken vielen uiteen in slap hangende sluiers die naar de dalen zakten. (26)

4198

’s Middags lag de vlakte aan de voet van de Olevaanse heuvel donker en ernstig onder hoge regenwolken die boven de bergtoppen langs de hemel dreven, in bruine en blauwe tinten, dooraderd met gelig licht. (26)

4199

Af en toe brak er een smalle, verblindende lichtstraal uit een van de gelige aderen aan de bewolkte hemel en viel als een vingerwijzing schuin op een van de rookkolommen, alsof daar een van hogerhand uitverkoren offer werd gebracht. (27)

4200

Met de dagelijkse rookkolommen van brandende olijftakken, de schaduwen van de wolken, het winters vale kreupelhout en de paarse braamranken langs de kant van de weg. (30)

4201

Twee dagen hingen de wolken zo laag dat ik zelfs het dorp niet kon zien. (37)

4202

Maar die dag, omgeven door witte, zwarte, wolkensluiers, leek ze plotseling mededeelzaam en rustiger, ze wees omhoog, waarmee ze vast de hemel bedoelde die je niet zag, en zei: Giorno della merla! (38)

4203

Boven die weidsheid en de lichte horizon hing een grote donkerblauwe wolk met bruinige uitstulpingen, die aan de randen uiteenrafelde tot geelgroene, bevende veren en linten. Onder de wolk was het uitzicht helder en scherp, totdat het weer begon te regenen, alles wazig werd en zelfs het kerkhof veranderde in een vage vlek, waar de toppen van de cipressen nu heen en weer bewogen. (53)

4204

Door een raam zag ik in het westen de zon, omgeven door paarse, oranje, gele en bruine flodderige wolken. (54)

4205

Tussen de heuvels kropen wolken dichterbij, die alles in klamme witheid hulden. Er viel een heel fijne regen, soms waren de druppels zo fijn en zwevend dat het waarschijnlijk alleen de wolk zelf was die zijn nattigheid verspreidde. (…) Tot er zonlicht door de …) Tot er zonlicht door de wolken sijpelde en op het kerkhof viel, terwijl al het andere nog verborgen lag in de mist. Op dat moment lichtte het kerkhof goudkleurig op boven een oceaan van wolken (…). (55)

4206

Hij parkeerde op een uitwijkplaats vlak voor de hoofdingang, waar de zon in zijn auto scheen zodra die ook maar even achter de wolken vandaan kwam. (61)

4207

Meeuwen, wind, een bijna turquoise hemel, wattige wolkjes met kleine blauwe schaduwen, door dat alles werd Italië in één klap aan de kant geschoven. (71)

4208

Maar terwijl de mannen aan het harken waren, verschenen er achter de vulkaanheuvels in het westen merkwaardige wolken, die als bruine rookkringen boven de randen van de bergen opstegen en daarna, toen ze over de vlakte dichterbij kwamen, paars verkleurden, terwijl er uit het zuiden een blauwachtig donker kwam opzetten. (106)

4209

Onweren deed het niet, de zware wolken trokken naar het noorden weg en bleven daar nog een tijdlang roerloos hangen, donkerblauw, met zo nu en dan wat gerommel onder de bergkammen. (107)

4210

Geel licht omkranste de wolken boven de bergen in het westen en de merels zongen zoals ik ze dit voorjaar nog niet had horen doen. (107)

4211

Ik zie de bergen in het westen, de heuvel met Paliano, de kam met de pijnbomen, ik herken het kleine Capranica boven op de berg naast de pijnbomen, ook al ligt alles in het halfduister, als in de schaduw van een reusachtige wolk. (113)

4212

Het zweven boven de vlakte, met het dorp, het kerkhof en het huis op de heuvel achter me en de wolk boven me, is enorm inspannend voor het hart. (113)

4213

De lucht was die laatste dagen van maart bedekt met een dunne grijswitte nevel die niet oploste en zich ook niet verdichtte tot wolken, maar alleen als een sluier over het blauw lag. (114)

4214

De laatste avond in Olevano betrok de lucht, de zon werd dof en verdween achter rusteloze wolkenlagen, blauw, met gescheurde randen. (116)

4215

Het miezerde nog steeds, maar de wolken hingen niet laag en er verspreidde zich een wittig licht. (118)

4216

Uit het noorden kwamen wolken opzetten, de Alpen deden me huiveren, ik aarzelde, daarna stak er wind op en werd het koud. (119)

4217

Terwijl mijn vader het zoveelste verkeerd uitgesproken woord aangreep om me in de rede te vallen, me te verbeteren en daarna met veel omhaal te vertellen over een volgens hem wereldberoemde draaimolenfabriek aan de Po bij Mantua, stelde ik me een door mist omgeven deel van een rivierenlandschap in Noord-Italië voor, dat vlak onder een zeer laag tussen hemel en aarde hangend wolkendek zweefde. (125)

4218

Het is een bewolkte dag, het licht is grijs, de oever van het onbekende water heeft met riet omzoomde inhammen en loopt aan één kant lichtjes omhoog naar een wei. (138)

4219

Ze maakte zich niet druk om de wolken die kwamen opzetten (…). (143)

4220

Toen we uit Rome vertrokken, waren de straten nat van een onweersbui en de donkere wolken waren nog niet helemaal weggetrokken. (152)

4221

De zee was spiegelglad, het was bewolkt en de warme lucht leek van lood. (155)

4222

Het donderde zachtjes, meer een gerommel aan de hemel, die te zwaar, te grijs en te wazig was om met onweerswolken te komen aanzetten. (156)

4223

Op de tweede dag van de jacht ontstond er in de loop van de middag in het westen een wolkenfront, dat dichterbij kwam. De wolken hadden reusachtige bruine uitstulpingen en rond de randen scheen groengeel licht, maar algauw was ook die lichtkrans verdwenen en verloor het landschap alle kleur. (187)

4224

Behalve de vogels was alles gedempt en gedwee, alleen de zon stak als hij tussen de wolken tevoorschijn kwam en het licht was dan fel en scherp. (187-188)

4225

Op een bank zat een man, hij droeg een oude tweedjas, spierwitte gymschoenen en een zonnebril met een metalen montuur, die iets ouderwets Amerikaans had, een stukje jaren zeventig dat aan foto’s uit New York deed denken, nonchalante mannen op het strand van de Atlantische Oceaan, wolkenkrabbers die zich in brillenglazen spiegelden. (207-208)

4226

Hoewel zich in de plassen op de bodem van de sloot een blauwe lucht met opbollende wolken had gespiegeld, was de lucht hierboven witgrijs. (221-222)

4227

Wijd en zijd was er niemand te zien behalve wij, het was midden op de dag, in de buitengewone hitte zinderde de lucht onder een wittig bewolkte hemel boven het gebied (…). (233)

4228

Tussen winters stugge braamranken keek je over stille wateroppervlakken tot Comacchio in het noorden, en naar de andere kant via het pension en het onderstation tot aan de parasoldennen, die als wolken aan de overkant van de Via Romea boven de huizen van Lido di Spina stonden. (251-252)

4229

Bovendien wist iedereen dat het onbetrouwbare grondwater in één nacht tuinen, veranda’s en bordessen onder kon zetten, totdat er in de tuinen alleen nog wolken leken te gedijen, en ook van de wind in dit gebied hoefde weinig mededogen te worden verwacht. (259)

4230

Mozes maakte zijn schoen vast en kijkt naar de witte hand uit de wolken, geheven in een zegenend gebaar. (280)

4231

Midden in het tere blauwgroen tekende zich een vage vorm af die van alles kon zijn – een boot, een eiland, een verzonken stad, de schaduw van een wolk, hoe dan ook een fantasie van de toeschouwer, optisch bedrog. (281)

driekleur 462

De dode ligt in de kist, waar een geel met rood gestreepte doek omheen zit. Aan het hoofdeinde staan twee hoogwaardigheidsbekleders in een kleurig gewaad, op enige afstand van het voeteneinde van de kist bedelaars in het donkerbruin en zwart.

Esther Kinsky, Kreupelhout, 285-286

driekleur 461

Het mozaïek spreidde zich uit als een hemel van goud, blauw en groen, vol vogels die op gouden velden tussen bloemornamenten zaten. Ik zag een rood vogelpaar, dat omrankt door witte bloemen zijn rode jongen in het nest voerde. Telkens als ik weer aan de beurt was om de toneelkijker vast te houden, zocht ik dat vogelpaar, en telkens kostte het me moeite om het te vinden, terwijl ik ondertussen wel vierbenige fantasiewezens en engelen ontdekte en op het laatst aan de onderkant van een zwarte kooi die als een stolp over een blauwe vogel heen stond. De vogel klauwde met zijn oranje pootjes in het zwarte gaas en staarde recht voor zich uit, naar andere dieren die in de rij stonden als voor een optocht. Het was een triest gezicht in die hemelkoepel vol lieflijkheden, en ik begreep niet wat het verband kon zijn tussen het rode vogelpaar en die gekooide vogel.

Esther Kinsky, Kreupelhout, 151

6166

Omgeving Maldegem - 210623

 

vrijdag 23 juli 2021

op naar de zestig 278

 

Links van de Sint-Walburgakerk in Brugge levert, bedoeld of niet, de Danse Macabre van Hans Op De Beeck commentaar op het hoge attractiegehalte van de Triënnale voor Beeldende Kunst. Op een grijs geschilderde kermismolen berijden skeletten de tuigen. Het kunstwerk staat niet op de foto, u moet het zelf maar eens gaan bekijken, ter plekke of hier. Ik vind het contrast tussen de barokke kerk en het zeil dat de gevelwerken aan het aanpalende gebouw rechts afdekt al even interessant. En ook mooi: hoe de willekeurige drapering van het zeil zich afzet tegen de uitermate onwillekeurige geometrie van de kerkgevel.

210716