boekverhaal 85

In deze rubriek heb ik het over door mij gelezen of in mijn bezit zijnde boeken waar een verhaal aan vasthangt of die iets bijzonders voor mij betekenen.

1995

Peter Verhelst, Het spierenalfabet

Niet overgeleverd

Zoals in het wérkelijke leven is het met schrijvers zoals met mensen: met sommigen klikt het niet en zal het nooit klikken.

Het is mij natuurlijk ook niet ontgaan dat Peter Verhelst een door veel literatuurliefhebbers gewaardeerd auteur is. De op Wikipedia te raadplegen lijst met belangrijke blijken van erkenning en consecratie is lang. Maar: you love him or you hate him.

Niet alleen met zijn boeken oogst Verhelst succes. Hij werkt ook graag samen met beeldend kunstenaars, architecten en dramaturgen; hij leest vaak voor uit eigen werk; hij verleent zijn medewerking aan projecten waarbij zijn teksten zichtbaar worden gemaakt in de publieke ruimte. Zo sieren zijn verzen bijvoorbeeld de ruggen van de ongemakkelijke stoelen van het Concertgebouw in mijn stad, die ook de stad is van Verhelst. Ik moet eerlijk zijn: aan voorstellingen in het Concertgebouw houd ik telkens een pijnlijke rug en stramme benen over, en misschien verstoort de ergernis daarover ook mijn relatie met mijn beroemde stadsgenoot.

Peter Verhelst is inderdaad een – in 1962 – geboren en getogen Bruggeling. Hij woont hier aan de zijde van een lettervormgeefster – dat komt goed uit. Hij zou een vriendelijke man zijn, vertelt men mij, maar op mij maakt hij, wanneer ik hem nu en dan eens in de verte zie opduiken, een norse indruk. Maar dat zegt men van mij ook.

Tussen mij en de schrijver Peter Verhelst heeft het nooit geboterd. Ik heb nochtans mijn best gedaan. Zijn eigenzinnige schriftuur ketste een eerste keer op mij af met Het spierenalfabet. Dat was in 1995. Ik herinner mij dat ik het boek las want ik had het mee om dode momenten op te vullen tijdens een missie in Barcelona. Die roman onderzocht de relatie tussen taal en lichamelijkheid – al kan het best zijn, besef ik nu, dat ik dat nu enkel uit de titel afleid  en niet uit wat er van mijn lectuur in mijn geheugen is blijven hangen. Later ondernam ik nog pogingen om het Verhelst-universum te betreden en zijn idiosyncratische idioom op mij te laten inwerken. Zo las ik, telkens met hetzelfde voor mij onbevredigende resultaat: De kunst van het crashen en Voor het vergeten. Verhelst – zoveel was mij ondertussen wel duidelijk geworden – tast de mogelijkheden van de Nederlandse taal af; hij toont zich ook in zijn proza de dichter die hij wellicht op een essentiëlere manier is; zijn teksten kun je, denk ik, experimenteel noemen. Misschien is hij, als Nederlandstalige prozaïst, nog het meest verwant met iemand als Ivo Michiels. Maar ik vermoed dat die vergelijking hem worst zal wezen.

Ik weet niet meer of het exemplaar van Het spierenalfabet dat ik in Barcelona las, het mijne was, dan wel of ik het had geleend. Het is nu in elk geval niet meer in mijn bezit. De twee andere genoemde titels heb ik – dat herinner ik me wel – voor een paar eurocenten ‘gered’ uit de jaarlijkse barbaarse boekenverkoop van de Brugse bibliotheek.

Wat ik ook nog weet, is die keer dat ik op een hometrainer in de revalidatiezaal van het AZ Sint-Jan mijn heup aan het bijwerken was. Dat was in 2018. ‘s Ochtends had ik op de radio vernomen dat Verhelst, die niet zo heel lang daarvoor een zwaar auto-ongeluk had overleefd, de Sybren Polet-prijs had gekregen. Toen hij – handdoek om de schouders, zware brilmontuur op de neus, neus in de lucht – op weg naar zijn geprefereerde toestel aan de vastgeschroefde fiets waarop ik zat te peddelen voorbij wandelde, sprak ik hem aan om hem te feliciteren. Ik ontlokte daarmee niet veel meer dan een grom.

Wanneer ik heel diep in mijn geheugen graaf, zie ik mezelf op de stoep staan voor de ingang van een zaal ergens in Nederland. Dat was halfweg de jaren negentig. Ik weet niet meer of het in Rotter- of Amsterdam was. Of misschien was het Den Haag. In elk geval: ik stond daar als journalist en mijn taak was verslag uit te brengen van een poëziefestivalletje. Ik was piep en rookte nog, en dat deed ook de toen eveneens piepjonge Peter Verhelst – wij zijn op een jaar na even oud. Zo gebeurde het dat wij op dat Hollandse trottoir een praatje maakten. De inhoud van dat gesprek, het enige dat wij ooit hebben gevoerd, is niet overgeleverd.

8106

Oedelem - 260826

vorig jaar 495

9 november 2025

Voor het ontbijt een gesprek met B over de boeken die we aan het lezen zijn. Hij leest graag non-fictie, onder meer over geologie. En onlangs las hij een boek over de Russische avant-garde van een zekere Sjeng Scheijen. We hebben het ook over rook- en drinkgewoontes. Het gesprek met J en C aan het ontbijt wil minder vlotten. D draagt een T-shirt met daarop de boodschap ‘The present is female’.

*

Samen met H, B, K en J naar het museum voor moderne kunst DOX, iets buiten Praag. Het miezert, we kopen in een afgedankt goederenstation paraplu’s bij oosterse mensen. We zien een stoomtrein vertrekken: indrukwekkend, zeker ook met de bijhorende ketelfluit- en tsjoektsjoekgeluiden. In het museum lopen er drie tijdelijke tentoonstellingen: zeer mooie grafiek van David Lynch; boekillustraties van de Spaanse kunstenaar Barcelo; werk van de provocateur Witkin, met onder meer een kruisbeeld waaraan een Christus hangt met een gigantische blasfemische penis. Witkins fotocollages lijken enkel maar op provocatie te mikken. In een van de zalen waakt een eenogige vrouwelijke suppoost. Ik zie eerst haar bevallige oogkant, maar zodra ik haar mankement in het oog krijg, verandert mijn blik. In een zaaltje met werk van verschillende kunstenaars blijf ik hangen bij het werk ‘Moon River’ van Richard Loskot. Op het wateroppervlak in een ronde schaal wordt het beeld geprojecteerd van de maan in haar verschillende gestalten. Het werk intrigeert onder meer omdat niet duidelijk wordt hoe die projectie tot stand komt. De tram brengt ons terug naar het centrum. In het door Havels vader gebouwde winkel- en cinemacomplex start onze gids, dezelfde van gisteren maar nu zonder vervelende pins op haar rugzak, de aan Havel opgehangen rondleiding. We passeren op de plek waar in 1989 de revolutie startte en doen de binnenplaats aan van het theater, dat als een grijze blok met talloze facetten boven de grond zweeft.

Bij het knalrode Havel-hart maken we een groepsfoto. Overal in de stad, en ook in de oude stad: spektakelsculpturen van Cerny, de plaatselijke Canestraro & Depuydt. Hoog boven een straat hangt een beeltenis van Sigmund Freud. We komen uiteindelijk bij de brug vanwaar we een uitzicht hebben op het ouderlijk huis van Havel en, op de hoek, de nieuwbouw van Frank Gehry. (…) Avondmaal in Café Slavia, waar de president bij het raam een vaste plek had. Met J, E, B en K beleef ik aan mijn kant van de lange tafel een genoeglijke avond (…). De vis is voortreffelijk klaargemaakt. (…) We keren te voet terug naar het hotel. Ik heb met C een gesprekje over zijn werk. In het laatste café (…) is er voetbal op tv. In bed kan ik de slaap niet vatten. Ik sta weer op om wat te lezen en neem een kwartje slaappil.

10 november 2025

Tijdens het ontbijt heb ik het met K en M over moeilijke scheidingen. (…) Van de gids vernamen we gisteren dat Havel nogal promiscu was. Zijn tweede vrouw kende hij al voor de eerste, Olga, was overleden. Dat hij amper een jaar na de begrafenis van Olga hertrouwde, werd hem kwalijk genomen. (…) Havel had zijn antwoord klaar: je kunt zoiets moois als liefde toch niet de kop indrukken? Samen met H, B en D maak ik een vrij lange wandeling. (…) In een bakkerij treffen we P, die er alleen op uit was getrokken. We drinken samen een koffie. Een TikTok-del met opgespoten lippen zit er ongelukkig in haar blingbling-gsm te staren, en dat ondanks het feit dat ze net uit de allerdikste Rolls Royce is die je je maar kunt indenken – gesteld dat je je Rolls Royces zou indenken. Op de nummerplaat staat een hele reeks X’en. Hoe opzichtig kunnen hebzucht en verveeldheid zijn. In een mooi restaurant eten we vissoep en tagliatelle met scampi’s. Samen met M, D, C en J vertrek ik om kwart over twee naar de luchthaven. Pas om kwart voor tien thuis – vooral de NMBS is verantwoordelijk voor deze lange reisduur. In Aalter sla ik de laatste bladzijde om van Joseph Roths Job.

8105

Kleit - 260827

vorig jaar 494

8 november 2025 (vervolg)

De gids praat ons bij over Havel en de revolutie van 1989. Ze was toen 14 en besefte niet wat er aan het gebeuren was. De revolutie begon op de herdenking van een vijftig jaar eerder gebeurde nazi-moord op een student, tijdens een antinazistische manifestatie. ‘Ik zat tijdens die herdenking in 1989 gewoon op school. Ik was onvrij, maar ik besefte niet dat ik onvrij was. Onze onvrijheid was het normale.’ Een dergelijke onvrijheid, en ons niet-beseffen ervan, is de normaliteit in het kapitalistische systeem waarin wij gevangen zitten, overdenk ik dan. We slenteren door het Goudstraatje, waar Kafka in een heel klein huisje heeft zitten schrijven. H, die altijd heel veel interesse opbrengt voor schrijverslocaties, wijst ons tijdens de wandeling op nog andere Kafka-plekken, onder meer de twee verzekeringskantoren waar Franz heeft gewerkt. We kunnen in extremis nog binnen in de Romaanse, aan de Heilige George gewijde kerk. In het Kasteel bezoeken we onder meer een enorme, indrukwekkende zaal-met-paardentrap. Voor het presidentieel paleis zien we de wissel van de wacht. Aan de gevel hangen de vlaggen van Tsjechië en Oekraïne. (…) Voor het avondeten belanden we in een erg Duits aandoende bierkelder, echt een *tourist trap*. Een gespierde ober voert op een volgetaste plateau de schuimende pivots aan, blond en bruin. Je moet goed bij de zaak zijn want wie niet uitdrukkelijk ‘neen’ zegt, krijgt er een; op een blaadje papier, nauwelijks controleerbaar, worden de aantallen geturfd. De rekening is uiteindelijk meer dan gepeperd. Ondertussen zorgen van de straat geplukte accordeonisten voor onnozel vertier. Het lawaai maakt elk zinnig gesprek onmogelijk. Hierna belanden we in nog twee cafés. (…) Om halféén in bed.

8104

Kleit - 260827

facebookbericht 1258

Vooruit-mandatarissen gebruiken als excuus bij de asociale maatregelen die zij nemen of dan toch zeker niet tegenhouden soms wat hier wordt gezegd door een collaborerende flik in Antwerpen tijdens de Tweede Wereldoorlog: 'Zonder ons zou het nog erger zijn.' (De Antwerpse politie hielp de nazi's bij het oppakken van Joden.)

foto: still uit de serie 'Breendonk', nu op VRT MAX

vorig jaar 493

7 november 2025

(…)

*

Om vier uur tref ik, zoals afgesproken, M en D in het station. Op de trein gesprekjes over instrumenten kunnen bespelen en kunnen typen – en hoe we dat hebben geleerd. In de luchthaven moet D een grondige fouille ondergaan. (…) Aankomst in de luchthaven Václav Havel om 21 uur. We kijken uit naar een taxi, maar die semicriminele Übers vragen 50 euro. Een Vlaamse jongeman, die om de twee weken hierheen reist om bij zijn Praagse lief te zijn, leidt ons naar een goedkoper alternatief. Een ticket voor bus+metro kost ongeveer 1,5 euro – dat is voor ons drieën dus nog geen 5 euro samen. En veel langer zullen we er niet over hebben gedaan om in het centrum te geraken want de aansluiting verloopt perfect en we stappen niet zo heel ver van ons hotel, de Orion, uit de metro. Op de bus zitten ook twee van de hostessen uit het vliegtuig. Daarom zing ik uitgelaten van ‘Ik was verliefd op een airhostess, ‘t was op een DC6’. (…) Ik drink enkele ‘pivots’ en een wodka. Nog even napilsen samen met B op de kamer van K en M. (…) Het licht op de kamer, eigenlijk een suite, die ik deel met B gaat uit om kwart over twee.

8 november 2025

Op om halfacht met een lichte kater. Aan het ontbijt met B en P. Gesprekje over de Übertaxi’s aan de luchthaven en over de carrièreplanning van B: keert hij nog terug naar de politiek indien de gelegenheid daartoe zich zou voordoen? (…) Wandeling met C, J, H en B. In het station scant C met zijn telefoon de Tsjechische tekst op een bronzen herdenkingsplakkaat. De app vertaalt alles. Handig! Het gaat over 1938 en de Sudeten-Duitsers. Het Wenceslasplein wordt heraangelegd. We drinken een koffie in het ‘Gemeenschapshuis Obecní Dům’. We hebben het over het ‘populisme’ (H) van de PVDA en het succesvolle economische model in Spanje. Ik stuur een foto van het interieur (ontworpen door Alfons Mucha in de jaren 1905-1912) naar M, die het meteen herkent. De flamboyante jugendstil straalt een sfeer uit die je doet denken dat de westerse beschaving tijdens die vooroorlogse jaren, in de zogenaamde belle époque, toch wel een hoogtepunt beleefde. In cultureel opzicht althans: de miserie en blatante ongelijkheid, en de armoede in een groot gedeelte van de samenleving, moet je er dan wel even bij wég denken. Langs de opera, waar Mozart zelf de eerste uitvoering van zijn ‘Don Giovanni’ dirigeerde. Langs de Moldau naar het Kasteel, waar we onze gids treffen. Zij leidt ons zeer omstandig rond langs het presidentieel paleis en in de kathedraal. Ze schenkt heel veel aandacht aan alle mogelijke heiligen. Dat, in combinatie met de pro-Israël pin (de vlaggen van Tsjechië en Israël innig verenigd) op haar rugzak, doet in ons gezelschap toch wat wrevel ontstaan. Maar ze doet het goed, en haar Engels is voortreffelijk.

8103

Tussen Sijsele en Maldegem - 260827

8102

Tussen Retranchement en Cadzand (NL) - 260825

getekend 543

260615

vorig jaar 492

5 november 2025

(…)

*

Vandaag een thuiswerkdag van tien tot zeven. Niemand gezien. ‘s Avonds een redelijk memorabele voetbalmatch op tv: Club 3-3 Barcelona. Ondertussen maak ik een volgende reeks foto’s klaar. (…)

6 november 2025

In het lemma ‘De liefdesbrief’ wijst Roland Barthes via Goethe op het belang van de tastbaarheid van de liefdescommunicatie: ‘Waarom zoek ik opnieuw mijn toevlucht tot schrijven / (…) / want in feite heb ik niets te zeggen; / Maar je dierbare handen zullen dit briefje aanpakken.’ (De taal der verliefden, 54). Daarmee is alles gezegd over de steriliteit en uitzichtloosheid van een digitale liefdesconversatie. (…) Wat verderop heeft Barthes het over de conversatie die stokt. De auteur van de liefdesbrief verwacht altijd een antwoord. Als de ander niet antwoordt, wijzigt het beeld dat hij/zij van hem/haar heeft. ‘Voortdurende meningen omtrent een geliefde die niet door de geliefde worden rechtgezet of gevoed, geven aanleiding tot verkeerde meningen aangaande de wederzijdse verhouding, en maken dat wij vreemden voor elkaar zijn als wij elkaar weerzien.’ (55) (…)

*

Zeer mooie gedachten over ‘historisch besef’ in Het slotfeest van Jacques Kruithof (135-138).

*

Op Facebook houd ik me bezig met een opiniestuk van Patrick Loobuyck over het pro-Palestijnse protest: dat zou volgens hem enkel een bevestiging inhouden van de eigen ideologische identiteit want van een gelijkaardig protest pro-Soedan (bijvoorbeeld) is er geen sprake. Ik vind die stelling niet minder dan schokkend. Maar wat doet het er toe wat ik daar van vind? Een leuk filmpje met een dame die een hinkelspelpatroon op het trottoir krijt, waarop de sluiks gefilmde passanten dan sprongetjes maken, oogst in geen tijd veel meer duimpjes dan wat ik over Loobuyck schrijf.

*

Ik beland toevallig in de boekenverkoop van de bibliotheek (de datum was mij ontgaan). Van de zes boeken die ik uitkies, blijk ik er na thuiskomst al twee te bezitten.

8101

Brugge, Bloedput - 260823

8100

Brugge, Buiten Boeverievest - 260821

boekverhaal 84 / getekend 542

In deze rubriek heb ik het over door mij gelezen of in mijn bezit zijnde boeken waar een verhaal aan vasthangt of die iets bijzonders voor mij betekenen.

1995

Genadeloze zelfkennis

Ik was ontroerd toen ik de voorbije zomer, iets meer dan een halfjaar na zijn overlijden, in Watou zijn diepe, warme, trage, bedachtzame stem hoorde weerklinken. Hij las een van zijn bekendere gedichten voor, ik weet niet meer hetwelk. Geen wonder, want ik was – en ben – nooit in de eerste plaats in zijn poëzie geïnteresseerd geweest. Ik las maar een paar van zijn bundels: Honing en as, Bres, Voorbijganger. En hier en daar een gedicht of een vers in een eerste versie van zijn verzamelde gedichten, Hart tegen hart. Gedichten 1975-1990. Zoals de lijn ‘Mijn benen doen pijn van het niet naar je toe kunnen komen’, waarmee het vaak geciteerde gedicht ‘Verklärte Nacht’ eindigt.

Neen, wat mij vooral naar Leonard Nolens deed opkijken, en nu doet ómkijken, waren zijn dagboeken. En zijn persoonlijkheid. Maar dat is min of meer hetzelfde want het is niet overdreven te stellen dat zijn dagboek, als uitgepuurde poging om zichzelf te portretteren, met zijn persoon samenviel. Zo genadeloos is het bijwijlen.

‘Genadeloze zelfkennis bevordert het geleidelijk loskomen van zichzelf’, tekent Nolens op een vrijdag-de-dertiende op in 1981 (Stukken van mensen. Dagboek 1979-1982, 130). Hij is dan bijna 34 jaar. De uitspraak klinkt behalve ambitieus ook pretentieus. Zoals Nolens in zijn dagboeken met al zijn ernst vaak klinkt – in die zin was hij een wandelend anachronisme, want ernst wordt in het beste geval enkel nog gedoogd. Hij biedt dan ook, in dezelfde alinea, meteen weerwerk: ‘Wie niet bewust begaan is met zijn lot, met zijn bestemming, is evenmin begaan met het lot en de bestemming van anderen.’ Dat citaat echoot dan weer het motto van het eerste dagboekdeel: ‘Nadenken over het eigen lot heeft geen ander doel dan een gemeenschap vinden die een einde maakt aan de verbanning’ (Leopold Flam).

Op het voorblad waarop dat motto staat, tref ik een tekening aan die iets zegt over de omstandigheden waarin ik Stukken van mensen las (zie illustratie onderaan). Blijkbaar slaagde Nolens er niet in om mij die hele warme zomerdag in Zuid-Frankrijk bij de les, bij het lezen, te houden.

Maar dat belet niet dat ik grote bewondering had – en nog altijd heb – voor zijn dagboek. Eerst dit eerste deel, en daarna de volgende: Blijvend vertrek. Dagboek 1983-1989, De vrek van Missemburg. Dagboek 1990-1993 en Een lastig portret. Dagboek 1994-1996. Ze werden stuk voor stuk mooi en in een uniforme vormgeving uitgegeven. Na een lange stilte vond het vijfde deel een plek in het volledige, in 2009 uitgegeven Dagboek van een dichter. 1979-2007. Uit de ‘Verantwoording’ op pagina 1059 blijkt dat dit vijfde deel ‘als werktitel had “Verborgen agenda 1997-2007”’. Die verantwoording eindigt overigens met de droge vaststelling: ‘In 2007 heeft de auteur zijn dagboek afgesloten.’ Alsof alles wat de dichter Leonard Nolens, zichzelf genadeloos bespiegelend, met betrekking tot zijn dichterschap te zeggen, te overwegen en door te denken had, gezegd, overwogen en doorgedacht was. Ook al had hij dan nog bijna twintig jaar voor de boeg en moest een aanzienlijk deel van de in de Verzamelde gedichten. Manieren van leven (2012) opgenomen bundels nog worden geschreven.

Ik vond het lijvige Dagboek van een dichter op 8 januari 2011 voor de helft van de prijs in de soldenbak van de Fnac. (Ik kan het ook niet helpen dat dat rijmt.)

Naar aanleiding van het verschijnen van De vrek van Missenburg kreeg ik indertijd de gelegenheid om de dichter op te zoeken in zijn schrijfhok in het bospark van Missenburg, waar hij elke dag als een plichtsgetrouwe ambtenaar vanuit zijn woning nabij het KMSKA naartoe tramde. Het werd – wie had het anders verwacht – een moeizaam gesprek, waarvan het resultaat hier is terug te vinden. Het interview verscheen onder de titel ‘Is het geluk het ongeluk van de dichter?’ in De Standaard der Letteren van 28 september 1995. In mijn archief rust ergens een – voor mij – statusverhogende foto van Marc Cels waarop te zien is hoe ik de dichter aan een kruisverhoor onderwerp, maar ik vind die foto niet meer terug.

In de recensie die ik voor De Morgen (26 oktober 1998) maakte van Een lastig portret, deel 4 van Nolens’ dagboek verwoord ik waarom Leonard Nolens voor mij een belangrijke schrijver was – en nog altijd is – en hier volgt een lang citaat: ‘Het is zeker geen toeval dat Nolens in het begin van dit dagboekdeel instemt met het lemma “dagboek” in de Encyclopedie der wereldliteratuur, waar het stelt dat “het dagboek een boeiend grensgeval [kan] zijn in het domein der literatuur”. Dat woord “grensgeval” heeft onmiskenbaar een politieke dimensie. Het volgehouden zelfonderzoek is inderdaad een “ultieme test voor wie een onderzoek doet naar het democratische levensgevoel”. Het is, in de dictatuur van het populaire en het populisme – waaraan te veel intellectuelen in talkshows en praatjesprogramma’s duchtig en gedachteloos meewerken – onvermijdelijk geworden om elitair te zijn, als je nog een laatste bastion voor het kritische, vrije denken wilt vrijwaren. Dat elitarisme, met zijn “literaire maniertjes” en “luxeproblemen”, is, tegenover het dictatoriale anti-intellectualisme dat het artistieke klimaat verstikt, een uitermate maatschappelijke houding. Zelfs in de grootste afzondering staat de schrijver, althans voor zover hij erin slaagt zich hoorbaar te maken (en misschien moet die voorwaarde niet eens vervuld zijn), midden in de samenleving. Zo verantwoordt Nolens zichzelf. De goede lezer heeft die verantwoording niet nodig.’ Einde citaat.

In 2004 werkte ik met Leonard samen aan een project waarin mijn vriend de letterkunstenaar Kristoffel Boudens betrokken was. Dat leidde tot een publicatie, waarvan de door mij geschreven tekst hier is weergegeven.

In het interview uit 1995 gaat het op een bepaald ogenblik over de hang van de dichter naar contact met zijn lezers. Nolens antwoordt op mijn vraag ‘Maar u vroeg toch om een wedervraag?’ het volgende: ‘Misschien klinkt wat ik nu zeg te arrogant: de wedervraag ontstaat al in het leven zelf van mijn boeken. Ik kan dat ook afleiden uit die vijf brieven die ik per jaar ontvang, waarin mensen iets van hun eigen leven formuleren, nadat ze daartoe werden aangezet door wat ze bij mij hebben gelezen.’

Een van die vijf brieven per jaar was in 2013 een brief van mij. In mijn heel uitvoerige brief d.d. 6 november van dat jaar sprak ik – zeer tegen mijn gewoonte in want ik had niet de gewoonte door mij bewonderde schrijvers met mijn bewondering lastig te vallen – mijn onvoorwaardelijke waardering. De toon is misschien wat onderdanig, stel ik nu vast, maar de brief is oprecht en ook wel wat vertrouwelijk. Ik heb hem hier op mijn blog geplaatst. 

Veel later, ik was al geen letterenjournalist meer, liep ik Leonard nog één keer tegen het lijf. Geen idee wanneer dat was, maar wel nog waar: in het Antwerpse letterenhuis, zeer toepasselijk, ik denk op een tentoonstelling van het werk van vormgever Gert Dooreman. Leonard had mijn brief goed gelezen, verzekerde hij me, en ja, hij zou hem zeker beantwoorden, maar het kwam er alsmaar niet van. Het is er nooit meer van gekomen – en neen, ik neem het hem niet kwalijk.

Op bladzijde 231 van Voorhuwelijks sparen, het vijfde deel van mijn autobiografie, komt de dichter een laatste keer in mijn leven voorbij. We schrijven 1996 en bevinden ons in een Barcelonese bar, kort na een stevig door de Vlaamse Gemeenschap gesponsord prestigieus poëzieoptreden: ‘Leonard Nolens, al danig in de olie, gaf een jazzimprovisatie ten beste op een ongestemde buffetpiano.’

Leonard Nolens, Dagboek van een dichter 1979-2007

8099

Brugge, Buiten Boeverievest - 260821

getekend 541

vorig jaar 491

4 november 2025

Ter aanvulling van wat ik al heb voor deel 5 moet ik enkele titels van belangrijke historische filosofische werken opsommen: de juiste titels, de juiste chronologie. Wat weet ik, die filosofie heb gestudeerd, eigenlijk van filosofie? Wat is mijn parate kennis?

*

Drones boven alle vliegvelden. Zijn het Russen of zijn het ‘amateurs’, zoals hier en daar wordt beweerd. In elk geval, als dit een georkestreerde actie van de overheid is om de defensiebudgetten de hoogte in te jagen, dan is het wel een zeer hardnekkig volgehouden en opzichtige actie.

*

(…) Algemeen wordt aangenomen, zegt X, dat er twee mogelijke richtingen zijn voor arme mensen. Ofwel doen ze een beroep op de overheid, ofwel werken ze zichzelf boven water. Het is, zeggen de neoliberalen dan, in het tweede geval een kwestie van persoonlijk initiatief en ondernemingszin. Maar, zegt X, noch de socialistische noch de liberale optie is toereikend om alles te verklaren. Je moet ook chance hebben in je leven en de juiste mensen op je pad ontmoeten die jou op weg helpen. Dat is de derde weg. Het zet mij aan het denken: ga eens na wie in jouw leven de inspirerende figuren zijn geweest, maar ook voor wie jij zelf een inspirerende figuur bent geweest. En dan maak ik ook de vergelijking met de film De son vivant, waarin de toneelleraar en de dokter allebei inspirerende figuren zijn. En eigenlijk ook de door Cécile de France vertolkte verpleegster omdat ze in extremis de patiënt nog liefde en zelfs seks schenkt. Troostende seks is het, in een wondermooie, ontroerende scène. Een gewaagde scène toch ook, want het is een evenwichtsoefening, met larmoyante kitsch heel dicht in de buurt. (…)

8098

260821

vorig jaar 490

3 november 2025

Gisteren kwam ik op straat X tegen. Hij vertelde, toen we bij elkaar naar onze gezondheidstoestand informeerden, dat hij zich enige tijd geleden had verslikt. De etensrest was in zijn keel blijven hangen, of ergens dieper in zijn slokdarm. Zijn vriendin had hem aangeraden om naar de spoeddienst te gaan. Er werden foto’s gemaakt, en zo kwam een vlek op zijn long aan het licht. Kwaadaardig, het ding is intussen verwijderd. Kortom, mocht X zich die dag niet hebben verslikt, dan stond hij nu misschien niet op straat met mij te praten.

*

(…)

*

De son vivant van Emmanuelle Bercot (2021) grijpt me naar de keel. Voortdurend op het randje van de sentimentaliteit – wat met zo’n thema, een ten dode opgeschreven kankerpatiënt, ook moeilijk anders kan –, maar het blijft aanvaardbaar. Wellicht doordat Bercot op een slimme manier de link legt tussen het voortreffelijke spel van de acteurs (Benoît Magimel en Cécile de France, die Catherine Deneuve overtreft) en het beroep van de zieke, een 39-jarige leraar dramaturgie die zijn studenten het intense spelen bijbrengt, maar die vooral kampt met het idee dat zijn leven te kort zal zijn geweest om iets blijvends tot stand te hebben gebracht. Ook de figuur van de empathische dokter blijft bij.

8097

Vladslo - 290819

vorig jaar 489

2 november 2025

(…)

*

Svante Arrhenius

Lezing door Pascal Mailier over klimaatontkenning in De Brug (…). Na een veel te lange omweg langs Kundera, Galileo, Kepler, Copernicus, Tycho Brahe en Darwin, wier theorieën aanvankelijk allemaal werden ontkend, vooral door de Kerk, komt Mailier eindelijk uit bij Svante Arrhenius, die in 1896 haarfijn het broeikasteffect voorspelde. Maar die daar wel nog in eerste instantie vooral de in zijn ogen positieve gevolgen van benadrukte, bijvoorbeeld het vrijkomen van grote delen van Canada en Siberië voor de voedselproductie ten bate van een steeds verder groeiende wereldbevolking. Daarna komen aan bod: de foto vanop de maan van de kwetsbaar ogende planeet Aarde (1968) en het rapport van de Club van Rome (1972), vanaf het midden van de jaren tachtig gevolgd door de rapporten van het IPCC. Klimaatontkenning heeft niets te maken met een weerlegging van onomstotelijke wetenschappelijke zekerheden, maar alles met een irrationeel zich vastklampen aan dominante verhalen. Dezelfde irrationaliteit is dat waarop ook de renaissancegeleerden met hun astronomische inzichten botsten. In zijn besluit komt Pascal Mailier niet veel verder dan het ondertussen afgezaagde pleidooi voor individuele soberheid. (…)

*

Wolfstijd van Harald Jähner eindigt met een boeiend hoofdstuk over Duitslands omgang met het verleden. In een aflevering van Het Huis vertelt Isabelle A, die haar zangcarrière als kindsterretje aanvatte (‘Hé lekker beest’), over het bijna-misbruik dat haar door haar manager, tevens ersatzvader, werd aangedaan. Dertig jaar geleden was dat, en ze kan er pas nu over spreken: we kennen het patroon. Ook financieel werd zij door die man danig gepluimd. Haar ouders hadden het niet in de smiezen.

8096

Vladslo - 260819

vorig jaar 488

1 november 2025

(…)

*

Wat we kunnen weten van Ian McEwan is zonder enige twijfel een heel goed boek, maar ik zit toch nog met vragen over het waarom van de ingewikkelde compositie en over de verbanden tussen de twee delen. Het eerste speelt in 2125 en het tweede in 2014 en de daaraan voorafgaande jaren. De (fictieve) vertellers van beide delen zijn – uiteraard – twee verschillende personages, een man en een vrouw. Wat is het verband tussen het ontkennen van een moord en het ontkennen van de klimaatverandering? Daar, denk ik, moet het verband worden gezocht, in die ontkenning. Dat zou meteen de titel verklaren: wat we kùnnen, maar niet willen weten.

*

Telkens opnieuw weet Steven Van Herreweghe mij te raken met zijn reeks De jaren … voor tieners. Vandaag zie ik de aflevering over 2001. De beeldfragmenten zijn representatief voor de toenmalige actualiteit, anekdotisch, grappig. De montage is slim, associatief. Maar de sterkte van het programma zit toch vooral in de kinderen die Van Herreweghe opvoert, en in de manier waarop hij met hen omgaat en – absoluut – in hun waardigheid laat. Dit keer was ik erg ontroerd toen het me begon te dagen dat een van de kinderen, een zestienjarig meisje van wie ik al had gedacht ‘Wat heeft die een groot hoofd’, een dwerg bleek te zijn. (Mag je dat nog zo zeggen? Of is het: ‘een persoon met een groeideficiëntie’?) Dat was nog niet duidelijk geworden. We leerden haar kennen als een goedlachs, vriendelijk, bijzonder slim en welbespraakt meisje, tot ze opeens volop in beeld stapte. Zouden we haar op dezelfde manier hebben geapprecieerd als we eerst dàt zouden hebben gezien? De jaren 00 voor tieners is op die manier ook een pleidooi voor een open, onbevooroordeelde blik. Geen moraliserende les op voorhand, maar een inzicht brengende praktijk in real time.

*

Bij het opmaken van het overzicht van het vijfde honderdtal notities dat ik de afgelopen twee jaar heb geschreven ben ik in gunstige zin verbaasd over de hoeveelheid en verscheidenheid van mijn ‘productie’, maar schrik ik anderzijds toch ook weer van hoe snel onderwerpen in het verleden verdwijnen en vergeten raken.

(…)

8095

Langemark, Duitse begraafplaats - 260819

vorig jaar 487

31 oktober 2025

‘De rode treurbeuk voor het huis ernaast laat de natte schouders hangen, alsof hij net een reprimande heeft gekregen.’ (83) Met dit soort zinnen maakt Jacques Kruithof zijn memoires Het slotfeest ook lezenswaardig voor wie niet weet wie Jacques Kruithof is of waarom Jacques Kruithof belangrijk genoeg was om een zo lijvige (635 bladzijden) autobiografie gepubliceerd te krijgen.

*

(…)

*

De vierde jaargang van Klem, die gelukkig geen tien afleveringen telt zoals elk van de eerste drie jaargangen, maar slechts drie, is een sof. Ik bekijk ook nog de eerste aflevering van een nieuwe serie: Payback.

8094

Langemark, Duitse begraafplaats - 260819 

getekend 540

vorig jaar 486

30 oktober 2025

Op mijn weg naar Oostende zie ik een zilverreiger op de rug van een koe, als bevond ik mij niet in de vochtige Polders maar op een Afrikaanse steppe; komt er mij een man in ontbloot bovenlijf tegemoetgefietst, hoewel het maar een graad of 12 is; en krijg ik een vriendelijk knikje van een mooie vrouw met een opvallende rode muts. In Oostende bezoek ik A. We spreken over de liefde en de dood, en ik maak, al zeg ik het zelf (maar ik zég het zelf), een redelijk geslaagde portretfoto van haar – onvermijdelijk denkend aan waarvoor hij nog kan dienen. Ik krijg een stapel boeken mee van Joseph Roth en Annie Ernaux: A is volop aan het opruimen.

*

Samen met X naar de biopic Springsteen. Deliver Me From Nowhere. Verdienstelijk, met een geloofwaardige live performance, maar zeer lang uitgesponnen: opnametechnische verwikkelingen in de studio, depressieve toestanden, et cetera. Scott Cooper wil iets duidelijk maken over de traumatische jeugdervaringen van de de zanger, die wel erg vaak melancholisch voor zich uit zit te staren en daardoor een totaal andere indruk maakt dan je zou verwachten van iemand die zich The Boss laat noemen en uitermate energiek over het podium pleegt te hossen. Na de film praten we na in De Republiek. Het gesprek krijgt al vlug een andere wending doordat ik X over zijn verleden laat vertellen. (…) Het hernieuwde contact met zijn biologische vader had iets met tickets voor een concert van Springsteen te maken. Dat was in 1999. X weet nog dat een ticket 1400 frank kostte. ‘Maar ik moest dat wel zelf betalen,’ voegt hij eraan toe. ‘Dat zou ik als vader nooit doen.’

*

(…)

8093

Langemark, Duitse Militaire Begraafplaats - 260819