Von Trier stelt op de proef, dat
is wel het minste wat je kunt zeggen. En niet zozeer omdat zijn film vier uur
duurt – en dan is de dvd-uitgave die ik zag nog een door de cineast zelf met
anderhalf uur ingekorte versie. Ik heb me geen seconde verveeld. Al moet ik er
meteen bij zeggen dat ik de film tijdens een slapeloze nacht en dus enigszins buiten de wereld heb bekeken.
Hoe de jonge vrouw Joe (Stacy
Martin voor de jonge Joe en Charlotte Gainsbourg voor de oudere) haar
seksverslaving heeft opgelopen, wordt niet helemaal duidelijk. Ze verliest veel
te vroeg haar vader, met wie ze een liefdevolle relatie heeft, en dat terwijl
haar ijskoude moeder liever patience speelt dan naar haar om te kijken. Joe’s mentor
Seligman (Stellan Skarsgård), die ze ontmoet nadat ze in een donkere steeg is
aangerand (waarmee we haar leren kennen op het ogenblik dat ze de bodem van de
put heeft bereikt), heeft het op een bepaald ogenblik over sociale
erfelijkheid. Wat er ook van zij, Joe heeft tot dan toe met haar seksueel leven
een eigenzinnig parcours gelopen, een dat niet bepaald de door het gangbare
genderpatroon gebaande paden volgt. Uiteindelijk heeft ze daarbij wel, door liefde
en seks te ver uit elkaar te halen, de controle verloren: zij is niet meer in
staat om iets te voelen, niet met het
hart en ook niet in de onderbuik of waar het ook is dat vrouwen hun orgasme
beleven. Zelfs de meest extreme omstandigheden kunnen haar niet helpen. Ze gaat
in therapie.
Die therapie levert niets op. Joe
vindt dat de therapeute empathie veinst, dat zij enkel de bewaakster is van de
normen die in de samenleving moeten worden hooggehouden opdat de bourgeoisie
zich behaaglijk in haar illusies zou kunnen blijven wentelen. Joe weigert het
comfort van de therapeutische zelfbegoocheling, zij wimpelt het haar door de
therapeute voorgespiegelde democratische gelijkheidsbeginsel af, en zij besluit
zichzelf ten volle te assumeren zoals ze is, inclusief haar particuliere
excentriciteit.
De conventionele therapeute zou
behoorlijk schrikken van de manier waarop Lars von Trier seks en geweld (en
vooral de combinatie van die twee) expliciet in beeld brengt. Nymphomaniac is een harde film. Maar de échte
obsceniteit die onze zogenaamde samenleving kenmerkt, vinden we niet terug in het
expliciete karakter van deze film, maar in het nietsontziende winstbejag en in de
vereenzaming die Von Trier aan de kaak stelt, en in de instrumentalisering van
de relaties die ervoor zorgt dat je niemand kunt vertrouwen.
Wat kun je tegen deze sombere
observatie in stelling brengen? Von Trier suggereert: schoonheid, liefde en
geloof – en die laatste twee komen eigenlijk op hetzelfde neer. Om het dan toch
op drie te houden, kunnen we er het streven naar een persoonlijke integriteit bijnemen
of, misschien juister geformuleerd, naar een integriteit-als-persoon.
Schoonheid heeft iets te maken met
het vermogen om het eigen standpunt te verlaten, om de dingen vanuit een ander
perspectief te bekijken. De door schaamlippen gevormde verticale lijn wordt een
geloken oog wanneer je hem, door het hoofd scheef te houden, als een
horizontale bekijkt; de vlek op het behang het silhouet van een revolver; een
boom de mooiste boom als een geliefd persoon hem tot mooiste boom heeft
uitgeroepen.
Wat de religie betreft, leert Seligman
aan Joe dat je, zonder daarom in een God te moeten geloven, toch de waarde moet
kunnen inzien van het ‘concept’ religie. Von Trier interpreteert dat geloof
ruimer dan een godsgeloof. Het gaat hem om een geloof in zichzelf, voorbij de
onderworpenheid (in een masochistische verhouding laat Joe zich ‘Fido’ noemen),
maar ook los van het door het katholicisme opgelegde schuldgevoel. Als een zo
mogelijk nog belangrijkere component van het geloof komt in deze film het
vertrouwen naar voren waarmee je je medemensen zou moeten kunnen benaderen. Wie
dat vertrouwen beschaamt, verdient straf – daarover laat Lars von Trier geen
twijfel bestaan.
Lars von Trier houdt ons niet
bepaald een flatterende spiegel voor. Niemand komt hier ongeschonden uit. We
zijn allemaal een eenzame, door de wind scheefgewaaide maar toch, ondanks
alles, voortgroeiende boom bovenop onze eigen bergtop. Of we die als een Jezus
betreden om er een Bergrede af te steken, of als een Sysiphus, die dan
blijkbaar toch even tot helemaal boven is geraakt met zijn rotsblok, dat zal
ieder voor zichzelf moeten uitmaken.
Deze film doet pijn maar dwingt toch
vooral bewondering af.
