donderdag 2 januari 2014
facebookbericht 494
Die Geert Hoste heeft in zijn eentje al meer voor de antipolitiek gedaan dan... ja, dan wat. Dan de politici zelf? Dan de VRT?
Lucas Belvaux, 38 témoins
Betrokkenheid
Zo ook regisseur Lucas Belvaux. Hij koos Le Havre uit om er
zijn psychologisch-morele thriller 38
témoins te filmen, een adaptatie van de roman Est-ce ainsi que les femmes meurent? van Didier Decoin. De straten,
ramen en gaanderijen fungeren als vistas, uitkijkposten en coulissen. En de
acteurs, die vaak verwikkeld zijn in langdurig uitgesponnen stiltes of
gesprekken, lijken soms echt theater te spelen, meer dan film in elk geval. De
actie blijft tot een minimum beperkt, dit is vooral een praatfilm. Typisch
Frans, zou je kunnen zeggen.
Maar het is een goede praatfilm want Belvaux snijdt een
bijzonder interessant thema aan, waardoor we ons allen kunnen aangesproken
voelen.
In de kaarsrechte rue de Paris wordt een jonge vrouw
vermoord. Midden in de nacht – en zoals het in alle Franse steden midden in de
nacht behoorlijk stil kan zijn, is het ook in Le Havre, zelfs in de rue de
Paris, behoorlijk stil. Oorverdovend. De vrouw wordt in twee tijden afgeslacht.
En bij beide aanvallen slaakt ze een gruwelijke, onmenselijke, zeer langdurige
kreet. Die kreten horen we niet, maar wel horen we tijdens de reconstructie de
stand-in van het slachtoffer imiterend gillen.
Niemand in de dichtbevolkte buurt heeft iets gehoord. Iedereen zegt niets gehoord te hebben. De politie vindt in eerste instantie geen
getuigen. Tot Pierre spreekt: hij heeft wél iets gehoord en wordt aangevreten
door wroeging: mocht hij op tijd het slachtoffer van de steekpartij ter hulp
zijn gesneld, dan had ze het misschien overleefd.
Pierre voelt zich schuldig omwille van zijn lafheid en onverschilligheid,
en vat de moed op ervoor uit te komen. Dat komt hem op de afwijzing en haat te
staan van de 37 anderen. Ook de onderzoeksrechter had het liever anders gezien
want nu moet hij het onderzoek overdoen en alle 38 getuigen, want dat zijn ze,
opnieuw ondervragen. Hij vraagt zich trouwens af of dat wel zin heeft. De zaak
zal via de media alle Fransen aangrijpen. Iedereen zal – aldus de
onderzoeksrechter, en het is duidelijk dat hij de aanklacht van Belvaux
vertolkt – in de onverschilligheid van de 38 een alibi zien voor de eigen
onverschilligheid ten aanzien van andere calamiteiten.
38 témoins is een
bijzondere film omdat Lucas Belvaux de overtuigingskracht van zijn boodschap
kracht bijzet door de toeschouwer op het verkeerde been te zetten: je verwacht
aanvankelijk dat het verhaal een zoveelste whodunit
wordt. Niets is minder waar: niet ‘Wie is de moordenaar?’ is de vraag, wel
‘Wie zijn de getuigen?’ En zo creëert Belvaux de mogelijkheid om zijn publiek
prangende vragen voor te schotelen in verband met de plicht om mensen in nood
te helpen, het schuldig verzuim en de gewetenswroeging die er het gevolg van
kan zijn, gemeenschapszin.
In verband met dat laatste nog dit. Op meerdere momenten in
zijn film toont Belvaux hoe mensen uit de buurt – ook sommigen van de 38 – bloemen en
kaarsjes plaatsen op de plek waar de jonge vrouw is vermoord. Protest tegen
zinloos geweld heet zoiets. We kennen het fenomeen: het is bijzonder
mediageniek. Ook de begrafenisplechtigheid wordt massaal bijgewoond. Maar,
suggereert Belvaux, zou het niet beter zijn om die betrokkenheid op een juister
moment aan de dag te leggen? Het is een confronterende, zeer leerzame vraag.
Na enkele dagen van gedoogde rouw worden, om de reconstructie mogelijk te maken, bloemen en kaarsjes van het trottoir weggespoten.
Na enkele dagen van gedoogde rouw worden, om de reconstructie mogelijk te maken, bloemen en kaarsjes van het trottoir weggespoten.
woensdag 1 januari 2014
Leonard Nolens, Dagboek van een dichter 2
Dit is de tweede aflevering van een essay dat in Poëziekrant verscheen, het vervolg van deel 1.
Ethiek van de vorm
Al meteen (29 december 1979)
heeft Nolens het over ‘de ethiek van de vorm’: ‘het verlies van al wat mij
dierbaar was in het verleden, omzetten in de hoe dan ook esthetische tekens van
een tekst – ethiek van de vorm; culminatie daarvan in het gedicht’. Op 14
februari 1981 komt hij hier op terug. Zijn – solitaire, egoïstische (op het ego
gerichte) – kunst is niet denkbaar en ook niet maakbaar zonder sociale en dus
ethische dimensie: ‘Dan vindt de egoïstische hoop (…) verzoening met zichzelf
in de ethiek van de kunst: zichzelf realiseren in het besef, pas iets voor
anderen te kunnen betekenen via de vorm
– ethiek van de vorm, “l’art pour l’art” als moreel beginsel.’ Meteen zien we
dat het kunstenaarschap en de persoonlijke identiteit voor Nolens onlosmakelijk
met elkaar verbonden zijn. Op 9 juli 1981 trekt hij deze ethische dimensie
verder open: hij heeft het over het creëren van ‘een kleine, denkende, bewuste
gemeenschap van enkelingen’. ‘Misschien is het enige waartoe ik in staat ben,
mijn eigen pijn zo te formuleren dat een ander zich daarin herkent en dat hij,
niet getroost maar wellicht solidair, zijn eigen vragen kan confronteren met de
mijne.’
Nolens’ verlangen naar
herkenning (en erkenning) is altijd zeer groot en uitgesproken geweest. De
transformatie van de pijn in schoonheid hangt hiermee samen: pijn is enkel
maatschappelijk ‘aanvaardbaar’ als je er iets mee doet. ‘De lijdende kunstenaar
transformeert zijn bestaan tot schoonheid om niet het odium der hypochondrie op
zich te laden. Pijn wordt enkel zichtbaar, aanvaardbaar, in het volmaakte
bouwwerk van de schoonheid. (…) de kunstenaar slaagt er nog nét in, aansluiting
te vinden bij de vormentaal der “normalen”. Zijn pijn is creatief, sticht
betekenis. Ethiek van de vorm.’ (24 juli 1981) Die terugkeer naar de anderen,
de ‘normalen’, door middel van de taal begint al met het feit dat elke taal een
moedertaal is, een taal die altijd, onvermijdelijk, met anderen moet gedeeld
worden en waarvan de betekenissen door anderen gegenereerd zijn. ‘Schrijvend
voel ik mij opgenomen in het hart van de gemeenschap die deze taal gebruikt’
(23 maart 1993); ‘De oorspronkelijkheid van een dichter bestaat in de manier
waarop hij met de gegeven woorden omgaat.’ (20 augustus 1992); ‘Woorden
gebruiken werd een manier om alleen te blijven en toch van iedereen te worden.’
(24 september 1993)
Deze visie op de ‘ethiek van de
vorm’ doet Nolens besluiten (op 26 december 1984): ‘De wetten van de klassieke
prosodie zijn morele wetten. (…) Het klassieke gedicht is de voorafspiegeling
van een harmonische samenleving. (…) Nogmaals: poëzie is absolute moraal.’ Dit
besef verwoordt hij op den duur nadrukkelijk als een wet: ‘Prosodische
perfectie = moreel besef.’ (17 november 1990) En op 12 juni 1996 noteert hij in
het kader van een in die dagen gevoerd debat, zich bewust van zijn
drammerigheid: ‘Voor de honderdduizendste keer: ethiek van de vorm: slechts
kunst kan de wereld redden.’
Geen wonder dat Nolens zich
altijd ver heeft gehouden van de spielereien van zijn postmodernistische
tijdgenoten. En hij aarzelt niet daarvoor uit te komen – in de mate hij ‘tegen
de chaos van deze tijd in’ gaat, noemt hij zichzelf ‘een conservatief en
reactionair kunstenaar’ (17 juni 1985). Hij wil het gevoel au sérieux nemen,
zich niet bezondigen aan de formalistische, hyperintellectuele capriolen van
‘de zoveelste postmodernistische lichting’ (26 augustus 2001), met zijn
‘pathologisch relativisme’. ‘Nee, dichters spelen niet met woorden. Het gedicht
moet kloppen als een klok. Een hart.’ (23 september 2002)
Nolens wil, positiever
uitgedrukt: ‘De chaos en het onoverzichtelijke reduceren tot een transparante
korte tekst, die niettemin die chaos en dat onoverzichtelijke recht doet.’ (16
oktober 1996) Die onoverzichtelijkheid betreft uiteraard en bij Nolens in de
eerste plaats het innerlijk: ‘ik heb de prosodie van het gedicht nodig om
innerlijke feiten te construeren’ (14 augustus 2001).
Dit dichten van het
onoverzichtelijke, dat een verdichten is, is meteen ook de maatschappelijke
relevantie van de dichter: het klassieke gedicht is niets minder dan de
voorafspiegeling van de harmonische samenleving. ‘De dichter (…) gelooft dat
zijn woord vorm geeft aan het denken en voelen van vreemden.’ (21 november
1985) Wat hij doet is inderdaad niet vrijblijvend. Maar de gemeenschap die hij
voor ogen heeft, is niet die van de ‘statistieken die de enkeling verstikken
met het gelijk van de meerderheid’ (id.), het is ‘een gemeenschap van
enkelingen’ (23 december 1985).
Nolens en de gemeenschap: het is
een moeilijk huwelijk. Ook als hij naar buiten treedt, of optreedt, blijft hij
een enkeling. Node neemt hij deel aan de ‘Vlaamse kermis’ (11 januari 1980) van
de poëzieoptredens. Tot dit noodzakelijke kwaad probeert Nolens zich te
verhouden. Zijn stem en zijn vermogen om de muzikaliteit van zijn poëzie op een
publiek over te dragen helpen hem daarbij en op den duur lijkt zijn weerzin
toch te wijken.
(wordt vervolgd)
(wordt vervolgd)
facebookbericht 493
(bij drie boekentipsvan Steven Van Ammel, boekhandelaar bij boekhandel Passa Porta in Brussel)
Ik bewonderde Dirk Lauwaert om zijn essays over fotografie
in Kunst & Cultuur in de eerste helft van de jaren negentig. Hij leverde ze
getikt op de machine, had niet graag dat ik er ook maar één letter aan
veranderde. Stamm en Sjisjkin zal ik (proberen te) onthouden. Ik ken hen niet
en dus ook niet hun werk. Bedankt voor de tips, ik wens u een uitstekend
boek(en)jaar.
Abonneren op:
Posts (Atom)