boekverhaal 82

In deze rubriek heb ik het over door mij gelezen of in mijn bezit zijnde boeken waar een verhaal aan vasthangt of die iets bijzonders voor mij betekenen.

Boudewijn Büch, Eenzaam

Nesofilie

Er is een tijd geweest dat ik redelijk tuk was op de door de VPRO uitgezonden afleveringen van De wereld van Boudewijn Büch. De overenthousiaste bedenker-maker-reiziger koos eigengereid voor überexotische bestemmingen. De slordige cameravoering en nabewerking versterkten de indruk van improvisatie en avontuur. Onderwerpen werden belicht waarvan de kijker, tot voor BB daar op een van zijn zwerftochten bij was aanbeland, het bestaan niet bevroedde. Er staat me van die door het laatste bastion van beschaving VPRO uitgezonden reeks hier en daar een nog niet aan algehele vervaging uitgeleverd beeld voor ogen van een half door weer en wind uitgewiste tekst op een scheef in de grond gezakte zerk of van een afbrokkelende vuurtoren uit een tijd dat galjoenen terugkeerden uit verre oorden die, volgens de destijds vigerende wetgevingen, nog niet wederrechtelijk werden leeggeplunderd, en die hier, met onschatbare rijkdommen volgeladen precies op die onverhoeds uit schuimende golven opduikende klippen liepen waarvoor die toren wilde waarschuwen. Ik weet het, ik fantaseer en sla tijdperken door elkaar: galjoenen en vuurtorens horen niet samen. Wat me wel min of meer nauwkeurig is bijgebleven, is de sfeer van neurotische zenuwachtigheid, gejaagdheid en een vorm van m’enfoutisme die een niet mis te verstane boodschap inhield: ‘Zolang de kijkcijfers dit balletje hoog houden, doe ik toch maar fijn mijn ding, ik amuseer me, ik ga waar ik heen wil gaan, liefst zo ver mogelijk verwijderd van de knusse beschaving, en het mag al iets kosten.’

Dat was Boudewijn Büch ten voeten uit: non-conformist, in de twintigste eeuw verdwaalde achttiende-eeuwse melancholicus, obsessioneel verzamelaar, notoire feestneus, losgeslagen kruising tussen Goethe en Jagger, lijder aan alle mogelijke psychische aandoeningen die we vandaag met afkortingen benoemen.

Als kleine ondernemer zorgde BB er ook voor dat zijn reizen in boeken werden neergeslagen.

Ik neem het reeds twee keer – in mei 1995 en december 2019 – gelezen boek Eenzaam ter hand en vind daarin – pp. 96-98 – in het hoofdstuk ‘Onze grond’ enkele zeer merkwaardige anekdotes over het streven van de nationaalsocialisten om met delen van Antarctica tegemoet te komen aan hun behoefte aan Lebensraum. Voor de germanofiele goetheoloog en nesofiel (een door hemzelf uitgevonden geleerderig woord dat eilandenliefhebber betekent) is dat een voldoende reden om ter plekke sporen van deze bizarre kronkel in de geschiedenis op te zoeken. Zo heeft hij het over de ‘Schwabenland-Expedition’, die op 17 december 1938 vertrok vanuit Hamburg, met ‘twee Dornier-“katapultvliegtuigen”’ aan boord. De vliegtuigen werden ingezet om luchtfoto’s te maken van het ‘beijzelde Dronning Maud Land’. De ‘boordfotografen kiekten 250.000 vierkante kilometer land en bevroren zee’, maar achteraf vergat men de 11.600 foto’s ‘van geografische lengte- en breedtegraadaanduidingen te voorzien’. ‘Nog steeds,’ concludeert Büch, ‘kan geen Duits Poolgeleerde iets beginnen met al die foto’s die slechts wit, wit en nog eens wit laten zien’. Deze expeditie leidde tot de claim van het Derde Rijk op dit onherbergzame stuk ijswoestijn, dat prompt tot Neuschwabenland werd omgedoopt. Na der Untergang keerde het gebied terug tot de status die het voor de Duitse bemoeienis had: die van Noorse dependentie.

Het wetenschappelijk gehalte van Büchs reisrelazen is, op zijn zachtst gezegd, betwistbaar. Hij beschrijft wat hij hapsnap leest en ziet – zonder al te veel verificatie en toetsing. Alsof hij zich voldoende gedekt weet door het exotisme en de exclusiviteit van zijn onderwerpen. ‘Wie zal zich de moeite getroosten om mijn verhaal te checken of om het, op basis van eigen onderzoek of zeer uitvoerig gesnuister in archieven en antiquariaten, te verifiëren’: je hoort het hem denken. Het is branie. Het is bluf en bravoure. Het is Boudewijn Büch – en de man zadelde zichzelf met zijn verzonnen autobiografische verhalen dan ook gaandeweg op met een reputatie van onbetrouwbare fabuleerder en fantast. Vergeet ook niet: dit zijn – grotendeels (Büch overleed in 2002) – pre-internettijden. De vrijheid om op onontgonnen terrein van alles uit de mouw te schudden was toen veel groter.

Maar het heeft wel tot een reeks zeer onderhoudende eilandboeken geleid: Eilanden, Eenzaam, Het ijspaleis, Blauwzee en Leeg en kaal. Veel afleveringen van de tv-reeks De wereld van Boudewijn Büch kunnen op YouTube worden bekeken.